Ζίτσα: «Ζωίτσα» ή κάτι άλλο;

Ένα αφιέρωμα του «Τύπου Ιωαννίνων» στην προέλευση της ονομασίας χωριών και οικισμών του νομού Ιωαννίνων

Η Ζίτσα είναι ένας ιδιαίτερα σημαντικός τόπος των Ιωαννίνων, ένας τόπος τον οποίο κατά τον 19^ο αιώνα επισκέφθηκαν πολλοί ξένοι περιηγητές, από τον Πουκεβίλ μέχρι τον Λόρδο Βύρωνα.

Για την προέλευση της ονομασίας της, υπάρχουν αρκετές ερμηνείες. Η παράδοση θέλει το τοπωνύμιο να προέρχεται από ένα βαφτιστικό όνομα: «Ζωή» - «Ζωίτσα» - «Ζίτσα». Κάτι τέτοιο συμμερίζονται ηπειρώτες λόγιοι του 19^ου αιώνα, όπως ο Παναγιώτης Αραβαντινός και ο Ιωάννης Λαμπρίδης.

Ο Λαμπρίδης αναφέρει: «Λέγεται, ότι γυνή τις εκ των πέριξ χωριδίων, ιδούσα βεβρεγμένην την κεφαλήν αγρίου χοίρου εκ δάσους της περιοχής Ζίτσης εξελθόντος, ανεκάλυψεν την πηγήν, εξ ης έτι και νυν ό τεχνητός αυτής βόθρος πληρούται ύδατος και παρά ταύτην εγκατέστη. Την γυναίκα αυτήν Ζωίτσαν ή Ζίτσαν καλουμένην, παρηκολούθησαν και άλλοι και ούτως απετελέσθη ο πρώτος τhς Ζίτσης πυρήν. Κατήγετο δε η Ζωίτσα εξ ενός των ΒΔ τής Ζίτσης παρά το Πρωτόπαπα τριών χωριδίων ‘Καμίνια, Πογδορά καί Ζαραβέλι’ ων οι κάτοικοι πάσχοντες εκ λειψυδρίας αυθωρεί προσεχώρησαν εις την νυν περιοχήν της Ζίτσης».

Την ερμηνεία αυτή δεν την αποδέχονται όλοι. Ο ρωσογερμανός γλωσσολόγος Μαξ Βάσμερ (1886-1962), που είχε ασχοληθεί με τα σλαβικά τοπωνύμια στην Ελλάδα, είχε υποστηρίξει ότι το τοπωνύμιο είναι σλάβικης προέλευσης. Πιο συγκεκριμένα, ότι προέρχεται από μια σλάβικη λέξη που σημαίνει «το μάλλινο νήμα» ή και «χάλκινο σύρμα».

Ο ιστοριοδίφης Στέφανος Μπέττης έχει υιοθετήσει την ερμηνεία του Βάσμερ, προσθέτοντας ότι «η εκδοχή αυτή ενισχύεται και από το γεγονός ότι στη Σερβία υπάρχει μοναστήρι που λέγεται Ζίτσα».

Ο καθηγητής Γλωσσολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Κώστας Ευ. Οικονόμου, στη μελέτη του «Τα οικωνύμια του νομού Ιωαννίνων-Γλωσσολογική εξέταση», δεν αποδέχεται ούτε τη «Ζωίτσα» ούτε το σλάβικο τοπωνύμιο.

Κατά την εκτίμησή του, το τοπωνύμιο προέρχεται από το προσηγορικό ουσιαστικό «ζίτσα»= «ξύλινο παγούρι για κρασί ή άλλοτε σίτσα» -κάτι που συνδέεται με τον τόπο λόγω της παραγωγής καλού κρασιού. Όπως σημειώνει το προσηγορικό ουσιαστικό «ζίτσα» προέρχεται από τον τύπο «σίτσα», τούρκικη λέξη που σημαίνει «φιάλη». Ο Οικονόμου καταγράφει και την αντίστροφη άποψη του αρχαιολόγου και λαογράφου Σπύρου Μουσελίμη ότι το παγούρι του κρασιού πήρε το όνομά του από το τοπωνύμιο.