Zagori Mountain Running: Οι πέτρινες διαβάσεις του χτες και του σήμερα

Πέτρινες διαβάσεις: γεφύρια και σκάλες που αποτέλεσαν για αιώνες το «οδικό» δίκτυο του Ζαγορίου. Πετρόκτιστες κατασκευές που ήρθαν να ενώσουν τόπους και ανθρώπους και να καλύψουν ανάγκες επιβίωσης και επικοινωνίας. Σε ένα φυσικό περιβάλλον ιδιαίτερα ορεινό, δύσβατο και αφιλόξενο, μαστόρια του 18ου και του 19ου αιώνα –τις εποχές που το Ζαγόρι βίωσε τη μεγάλη ακμή του- εφάρμοσαν τις εμπειρικές τους τεχνικές γνώσεις, αυτές της λαϊκής αρχιτεκτονικής, και έφτιαξαν ή ξαναέφτιαξαν γεφύρια για τη μετακίνηση των κατοίκων, των ταξιδιωτών, των κοπαδιών, των εμπόρων, των καραβανιών.

Στο Ζαγόρι υπάρχουν δεκάδες γεφύρια –άλλα ιδιαίτερα γνωστά κι άλλα άγνωστα, «κρυμμένα» σε παραποτάμους και ρέματα- όπως και σκάλες, λιθόστρωτα σε σημεία με απότομες κλίσεις.

Kατασκευές που αποτελούν πια ένα πολιτιστικό τοπίο -με τη σφραγίδα της Unesco- και φορείς μνήμης και ιστορίας.

Το κάθε γεφύρι ή κάθε σκάλα είναι έτοιμη να «διηγηθεί» το παρελθόν της και να συνδεθεί με το παρόν και με το μέλλον. Να ενώσει τόπους και ανθρώπους με ένα διαφορετικό πια τρόπο. Οι πέτρινες διαβάσεις του χτες, λειτουργούν σήμερα ποικιλοτρόπως. Σε κάθε περίπτωση, όμως, το γεφύρι είναι εκεί για να «διηγηθεί» την ιστορία του και να υπενθυμίσει την πολιτιστική του αξία. Επισκέπτες, περιπατητές, αθλητές περιδιαβαίνουν τους τόπους αυτούς και είναι αυτοί που ζωντανεύουν το πολιτιστικό τοπίο.

Δεν είναι τυχαίο που μια από τις μεγάλες διοργανώσεις, το Zagori Mountain Running, που ετοιμάζεται να επιστρέψει από τη «My Adventure» και φέτος για 15^η χρονιά, στις 18 και 19 Ιουλίου, έχει ενσωματώσει στις διαδρομές του γεφύρια και σκάλες. Με κάποιον τρόπο, τις μέρες αυτές, ένα αθλητικό γεγονός «αναβιώνει» τις διαβάσεις του παρελθόντος.

Ποια είναι αυτά;

Γεφύρι Κόκκορου (ή Κόκκορη): Ένα από τα πιο γνωστά γεφύρια της Ηπείρου. Το μονότοξο αυτό γεφύρι, ανάμεσα σε δύο βράχους, γεφυρώνει το ποτάμι του Βίκου. Αποκαλείται το γεφύρι του Κόκκορου (ή Κόκκορη) αλλά και του Νούτσου. Η διπλή του ονομασία οφείλεται στους χρηματοδότες του. Πρώτος χρηματοδότης του γεφυριού εν έτει 1750 ήταν ο Νούτσος Κοντοδήμος, γενικός πρόξενος Ζαγορίου με καταγωγή από το Βραδέτο, ο οποίος έμελλε να είναι ένας από τους πρωταγωνιστές του αποκεφαλισμού του Σουλεϊμάν πασά. Η εμπλοκή του αυτή τού στοίχισε τη ζωή, με τη χήρα του Σουλεϊμάν, την πασίνα Αϊσέ, να τον δολοφονεί το 1787.

Το 1768, έγινε η ανακατασκευή του γεφυριού με χρηματοδότηση του Νούτσου (από το Ιωάννης) Καραμεσίνη από το Καπέσοβο, ο οποίος έμελλε να αποτελέσει σημαντικό πρόσωπο στην αυλή του Αλή πασά. Στα τέλη του 18ου αιώνα, ο γιος του Νούτσου Καραμεσίνη, ο Αλέξης Νούτσος, ο οποίος θήτευσε αργότερα στη Φιλική Εταιρεία, επισκεύασε το γεφύρι. Η νεότερη ονομασία «γεφύρι του Κόκκορου» προέκυψε γύρω στο 1910, όταν χωριά της περιοχής αλλά και η οθωμανική διοίκηση ανέλαβαν την επιδιόρθωση του γεφυριού μετά από σοβαρή ζημιά που είχε υποστεί. Τότε ήταν που διέθεσε ένα ποσό κάποιος Γρηγόρης Κόκκορος από το Κουκούλι, ιδιοκτήτης του νερόμυλου που υπήρχε κάποτε δίπλα από το γεφύρι.

Το γεφύρι αυτό συνδέεται και με έναν… ληστή. Λέγεται ότι στα τέλη του 19ου αιώνα ο λήσταρχος Γιώργος Νταβέλης, για να αποφύγει οθωμανικό απόσπασμα, κρύφτηκε με δύο συντρόφους του σε σπηλιά.

Το Καλογερικό γεφύρι ή γεφύρι Πλακίδα: Κοντά στους Κήπους το τρίτοξο αυτό γεφύρι, σαν «κάμπια εν κινήσει» όπως έχει περιγραφεί, ενώνει τις όχθες του Βίκου.

Χτίστηκε το 1814 στη θέση προϋπάρχοντος ξύλινου γεφυριού. Πέτρινο έγινε χάρη σε έναν καλόγερο, ηγούμενο της Μονής του Προφήτη Ηλία Βίτσας Σεραφείμ, με το κόστος να φτάνει στα 20.000 γρόσια. Το μοναστήρι διατηρούσε δίπλα από το ποτάμι έναν μύλο. Οπότε χρειαζόταν μία ασφαλή δίοδο για την εξυπηρέτηση των κατοίκων. Στον καλόγερο αυτόν λοιπόν οφείλεται η ονομασία «Καλογερικό».

Αργότερα, άρχισε να χρησιμοποιείται η ονομασία «Πλακίδα». Τα αδέλφια Αλέξιος και Ανδρέας Πλακίδας από το Κουκούλι προχώρησαν σε συντήρηση του γεφυριού το 1865. Το 1912, το γεφύρι επισκευάστηκε από τον Ευγένιο Πλακίδα, ο οποίος μέχρι τα τέλη του 19ου αιώνα έμενε στο Κουκούλι. Μετά από μια ληστεία και την ομηρία συγγενικών προσώπων του, που είχε αίσιο τέλος, η οικογένεια του Ευγένιου Πλακίδα μετακόμισε στα Ιωάννινα.

Γεφύρι του Μίσιου: Στο σημείο που αρχίζει το φαράγγι του Βίκου, το πέτρινο γεφύρι Μίσιου, κατασκευάστηκε το 1748 για να ενώσει τα χωριά της Βίτσας και του Κουκουλίου. Χρηματοδότησης αυτού του γεφυριού ο αποκαλούμενος «Άρχων», ο άρχοντας του Ζαγορίου Αλέξιος Μίσιος από το Μονοδένδρι. Η οικογένεια των Μισιαίων ήταν από τις παλιότερες οικογένειες του Ζαγορίου.

Το πέτρινο γεφύρι έχει δύο τόξα, ένα μεγάλο κι ένα μικρό, βοηθητικό. Το μεγάλο τόξο έχει άνοιγμα 19 μέτρων και ύψος 8,5 μέτρων. Ένα στοιχείο που ξεχωρίζει το γεφύρι Μίσιου από τα άλλα γεφύρια του Ζαγορίου είναι η ξαφνική στροφή του κορμού του, πριν καταλήξει στη δεξιά όχθη.

Γεφύρι Κοντοδήμου ή Λαζαρίδη: Βρίσκεται έξω από τους Κήπους, στην έξοδο της χαράδρας Βικάκι, λίγο πριν τη συνάντηση με το Μπαγιώτικο ρέμα. Κατασκευάστηκε στα μέσα του 18ου αιώνα για να υπάρξει επικοινωνία των χωριών Κουκούλι, Καπέσοβο και Βραδέτο με τους Κήπους. Το έχτισε ο Τόλης Κοντοδήμος από το Βραδέτο. Ο Κοντοδήμος ήταν διερμηνέας της γαλλικής πρεσβείας στην Κωνσταντινούπολη.

Το δεύτερο όνομά του οφείλεται στον ιδιοκτήτη του νερόμυλου, τον Γιάννη Λαζαρίδη από το Κουκούλι. Ο μύλος βρισκόταν κοντά στο γεφύρι.

Γεφύρι Κοβάτσαινας: Είναι από τα γεφύρια του Τσεπελόβου που κάποτε χρησιμοποιούνταν για τις μετακινήσεις προς Κήπους και Ιωάννινα. «Κρυμμένο» μέσα σε βλάστηση, είναι ένα μονότοξο γεφύρι. Το άνοιγμα του τόξου φτάνει στα 6,6 μ. Χρονολογείται δε από τις αρχές του 19ου αιώνα και γεφυρώνει το ρέμα της Γκριάκας. Το όνομά του οφείλεται σε μια γυναίκα, την Κοβάτσαινα, η οποία φέρεται να χρηματοδότησε με 5000 γρόσια την κατασκευή του γεφυριού.

Γεφύρι Χάτσιου: Άλλο ένα μονότοξο γεφύρι του Τσεπελόβου, το οποίο γεφυρώνει το Σκαμνελιώτικο ρέμα. Σύμφωνα με τις βιβλιογραφικές πηγές, την κατασκευή του γεφυριού αυτού χρηματοδότησε ο Λάμπρος Χάτσιος από το Τσεπέλοβο.

Πέρα Γεφύρι και Δώθε Γεφύρι: Στο φαράγγι της Μεζαριάς, ανάμεσα από το Καπέσοβο και το Βραδέτο, βρίσκονται δύο μικρά γεφύρια: Το Δώθε Γεφύρι ή Καπεσοβίτικο, και το Πέρα Γεφύρι ή Βραδετινό.

Τα δύο αυτά γεφύρια προηγούνται της ανάβασης της περίφημης σκάλας του Βραδέτου, της πιο καλοδιατηρημένης και εντυπωσιακής σκάλας του Ζαγορίου. Το μονοπάτι αυτό με τα 39 «καγκέλια» (στροφές) είναι μήκους 1500 μ. και αποτελείται από περισσότερα από 1100 σκαλοπάτια. Το πότε έγινε αυτή η σκάλα, κατασκευασμένη με πελεκητή πέτρα, δεν έχει προσδιοριστεί ακριβώς. Στα μέσα του 19ου αιώνα, πάντως, έγινε επισκευή της.

Μέχρι και το 1974, οπότε και έγινε διάνοιξη δρόμου, η σκάλα αυτή αποτελούσε τη μοναδική πρόσβαση για το Βραδέτο.

Μια άλλη ιδιαίτερα σημαντική σκάλα, είναι αυτή της Βίτσας. Ένα «οδικό» έργο του 19ου αιώνα που «κατεβαίνει» από το χωριό της Βίτσας στη χαράδρα για να συναντήσει το γεφύρι του Μίσιου και να «ανέβει» στο χωριό του Κουκουλίου. Τη χρηματοδότηση της διάβασης αυτής ανέλαβε μια γυναίκα: η Αγγελική Παπάζογλου (1810-1891), η οποία έκανε πολλά έργα κοινής ωφέλειας σε Ζαγόρι και Ιωάννινα. Η σκάλα της Βίτσας κατασκευάστηκε το 1868.

Υπάρχουν και άλλες σκάλες όμως: του Τσεπελόβου, του Μονοδενδρίου, των Κήπων, του Κουκουλίου.

Γεφύρια και σκάλες, περάσματα που διασφάλιζαν την επικοινωνία μεταξύ των χωριών και που παραμένουν αδιαμφισβήτητοι μάρτυρες του παρελθόντος και που δεν παύουν να υπενθυμίζουν, με κάθε ευκαιρία, την ανάγκη συντήρησης και προστασίας τους.