Tα Γιάννενα, μια πόλη πεταλούδων;

Τα Γιάννενα, μια πόλη πεταλούδων; Γιατί όχι; Μια μελέτη που έγινε από τον φοιτητή του Τμήματος Βιολογικών Εφαρμογών και Τεχνολογιών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Νίκο Φιλιππίδη, στο πλαίσιο διπλωματικής του εργασίας, αναδεικνύει έναν μεγάλο αριθμό ειδών πεταλούδων αλλά και μια αφθονία στον συνολικό πληθυσμό τους στην περιοχή των Ιωαννίνων. Παράλληλα, η μελέτη έρχεται να αναδείξει την ανάγκη «συμπερίληψης» της τοπικής βιοποικιλότητας στον αστικό σχεδιασμό. 

Από τη μελέτη σας προκύπτει ότι στα Γιάννενα υπάρχει μια αφθονία στον πληθυσμό των πεταλούδων. Πείτε μας λίγα λόγια γι’ αυτό το δεδομένο. Γιατί η πόλη αυτή έχει πολλές πεταλούδες; Και πόσες πολλές συγκριτικά με άλλες πόλεις;

Οι πράσινοι χώροι των Ιωαννίνων, συνδυαστικά με τα λιβάδια της περι-αστικής ζώνης, φιλοξενούν αξιοθαύμαστη ποικιλότητα και αφθονία πεταλούδων, εκ των οποίων και δύο είδη απειλούμενα στην Ευρώπη.

Συγκεκριμένα, σε όλη τη διάρκεια της μελέτης μου στην περιοχή, κατέγραψα πάνω από 1000 πεταλούδες που ανήκουν σε 59 διαφορετικά είδη, εκ των οποίων τα 14 εντοπίστηκαν μόνο στη περι-αστική ζώνη. Συγκριτικά, τα Ιωάννινα φιλοξενούν αρκετά περισσότερα είδη από ό,τι πόλεις της Βόρειας Ευρώπης, όπως για παράδειγμα το Malmö της Σουηδίας. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι σε ολόκληρο το Ηνωμένο Βασίλειο υπάρχουν 59 είδη, και σε όλη την Ολλανδία 64 είδη.

Επομένως μπορείτε να αντιληφθείτε τη δυναμική των Ιωαννίνων σε ό,τι αφορά την ποικιλότητα των πεταλούδων και τη σημασία της πόλης για τη συνολική διατήρηση των ειδών αυτών. Στην Ελλάδα, συγκρίνοντας με μία παρόμοια μελέτη της Δρ. Τζωρτζακάκη στη Πάτρα, τα Ιωάννινα φιλοξενούν 18 είδη παραπάνω.

Ο πλούτος της πόλης σε πεταλούδες πιθανόν οφείλεται στα πλούσια οικοσυστήματα που περιβάλλουν την περιοχή και λειτουργούν ως πλούσιες «πηγές» ειδών που έχουν τη δυνατότητα μετακίνησης στη πόλη. Επιπλέον, τα Ιωάννινα διατηρούν ακόμη έναν σχετικά φυσικό χαρακτήρα, καθώς περίπου το 50% της έκτασης της περιοχής καλύπτεται από λιβάδια κι άλλα φυσικά συστήματα ποώδους βλάστησης.

Σε ποιο βαθμό αποτελούν οι πεταλούδες βιοδείκτη για την κατάσταση στην οποία βρίσκεται ένα οικοσύστημα;

Οι πεταλούδες είναι οργανισμοί ιδιαίτερα ευαίσθητοι στις περιβαλλοντικές συνθήκες και κατέχουν σημαντική θέση σε ένα οικοσύστημα, τόσο ως επικονιαστές (ενήλικο στάδιο) και καταναλωτές φυτών (στάδιο κάμπιας), όσο και ως πηγή τροφής προς άλλους οργανισμούς, όπως τα πτηνά.

Έτσι, μελετώντας τις πεταλούδες σε ένα οικοσύστημα μπορούμε να βγάλουμε συμπεράσματα για την κατάστασή του και κατά πόσο είναι κατάλληλο και για άλλους οργανισμούς. Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι πολλοί οργανισμοί έχουν αρκετά διαφορετικές ανάγκες και προσαρμογές στο περιβάλλον τους, επομένως στοιχεία από τη μελέτη των πεταλούδων να μην τους αντιπροσωπεύουν επαρκώς (π.χ. ψάρια).

Τοπική βιοποικιλότητα και αστικοποίηση; Μπορεί να υπάρξει ισορροπία;

Φυσικά και μπορεί να υπάρξει ισορροπία μεταξύ των δύο. Είναι πλέον ξεκάθαρο από τα επιστημονικά δεδομένα ανά το κόσμο ότι τα αστικά οικοσυστήματα των πόλεων έχουν τη δυνατότητα να στηρίξουν πλούσιες βιοκοινότητες.

Ωστόσο, για να επιτευχθεί αυτή η ισορροπία, είναι απαραίτητο να εφαρμοστούν τα κατάλληλα μέτρα αστικού σχεδιασμού τα οποία θα ευνοούν τη τοπική βιοποικιλότητα δημιουργώντας ενδιαιτήματα υψηλής φυσικότητας και επαρκούς συνδεσιμότητας. Δηλαδή, πράσινους χώρους και δομές που παρέχουν όλα τα απαραίτητα χαρακτηριστικά για την επιβίωση των ειδών και επιτρέπουν τη μετακίνηση ατόμων από τον έναν χώρο στον άλλο.

Σημαντικό, βέβαια, είναι να τονίσουμε ότι η αστικοποίηση εις βάρος πλούσιων φυσικών οικοσυστημάτων έχει σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα. Επομένως, μια καλή στρατηγική είναι ο φυσικός εμπλουτισμός των αστικών περιοχών παράλληλα με τη διατήρηση και προστασία των φυσικών οικοσυστημάτων.

Η διατήρηση της ισορροπίας μεταξύ της αστικοποίησης και της διατήρησης της βιοποικιλότητας εξυπηρετεί όχι μόνο τους οργανισμούς αλλά και τους πολίτες. Άλλωστε, είναι γνωστό ότι η αύξηση της ποσότητας και της ποιότητας των πράσινων χώρων και στοιχείων σε μια πόλη, πέρα από το να βοηθάνε τη τοπική βιοποικιλότητα, έχουν θετικές επιδράσεις και στην ψυχική αλλά και σωματική υγεία των κατοίκων.

Ένα σημαντικό ζήτημα που θέτετε, είναι η ανάγκη να υπάρχει ένας αστικός σχεδιασμός που να λαμβάνει υπόψη τη βιοποικιλότητα. Πώς κρίνετε τους πράσινους αστικούς χώρους των Ιωαννίνων; Εκτιμάτε ότι υπάρχουν περιθώρια για την (περαιτέρω) συμπερίληψη της βιοποικιλότητας;

Οι πράσινοι χώροι των Ιωαννίνων παρόλο που ήδη στη παρούσα τους κατάσταση συνδράμουν στη στήριξη της βιοποικιλότητας, σίγουρα μπορούν να βελτιωθούν. Σημαντικό μειονέκτημα αποτελεί η μικρή έκταση των πράσινων χώρων και ο χαμηλός συνολικός αριθμός τους.

Ταυτόχρονα, αρκετά από τα πάρκα της πόλης χαρακτηρίζονται από σημαντική κάλυψη σε ανθρωπογενείς αδιαπέραστες επιφάνειες που έχουν αρνητικές επιπτώσεις στο οικοσύστημα. Μέτρα που θα μπορούσαν να ληφθούν για την περαιτέρω συμπερίληψη της βιοποικιλότητας είναι: η αύξηση της κάλυψης πράσινων εκτάσεων στη πόλη, η ενίσχυση των πράσινων χώρων με ανθοφόρα φυτά που απαντώνται φυσικά στην ευρύτερη περιοχή, η υιοθέτηση τακτικών κουρέματος που θα αφήνουν τμήματα ελεύθερης φυσικής βλάστησης, η αύξηση της συνδεσιμότητας των πράσινων χώρων τόσο μεταξύ τους όσο και με την περι-αστική ζώνη, η εγκατάσταση δομών όπως οι πράσινες ανθοφόρες οροφές σε στάσεις λεωφορείων, και η μείωση της κάλυψης αδιαπέραστων επιφανειών υπέρ της αύξησης φυσικού πρασίνου σε περιοχές αναψυχής, όπως η πλατεία Μαβίλη.

Τα Ιωάννινα διαθέτουν μια ιδιαίτερη κουλτούρα κι αισθητική που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στη φύση εντός κι εκτός της πόλης. Επομένως, με τον κατάλληλο σχεδιασμό, μπορεί να επιτευχθεί ταυτόχρονα η ενίσχυση της τοπικής βιοποικιλότητας, της βιωσιμότητας της πόλης, καθώς και του αισθητικού της χαρακτήρα.

* Photo credit: Νίκος Φιλιππίδης

** Η εργασία του κ. Φιλιππίδη πραγματοποιήθηκε στο Εργαστήριο Διατήρησης της Βιοποικιλότητας (Ο. Τζωρτζακάκη, Β. Κατή)