Όταν η Ιστορία απέκτησε πρόσωπο: Οι 200 της Καισαριανής σε εικόνες

Ο Λάζαρος Μπάρκας, κάτοχος μεταπτυχιακού στη Νεότερη Ιστορία, γράφει με αφορμή τις οκτώ φωτογραφίες από την Πρωτομαγιά του 1944 και την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών από τους ναζί

Το Σάββατο 14 Φλεβάρη, δόθηκαν για πρώτη φορά στη δημοσιότητα συγκλονιστικές φωτογραφίες από την ημέρα της εκτέλεσης των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή, την Πρωτομαγιά του 1944, από τους ναζί κατακτητές. Πρόκειται για μοναδικά οπτικά τεκμήρια ενός από τα πιο εμβληματικά εγκλήματα της Κατοχής, που έρχονται στο φως ογδόντα χρόνια μετά, προσδίδοντας νέα διάσταση στη συλλογική μνήμη και την ιστορική αφήγηση.

Η Εκτέλεση της Καισαριανής αποτελεί ένα από τα πιο συγκλονιστικά και συμβολικά γεγονότα της γερμανικής Κατοχής στην Ελλάδα, χαραγμένο βαθιά στη συλλογική μνήμη του ελληνικού λαού. Πραγματοποιήθηκε την Πρωτομαγιά, 1η Μαΐου 1944, σε μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, όταν η χώρα βρισκόταν υπό ναζιστική κατοχή και η βία, η πείνα και η καταστολή κυριαρχούσαν στην καθημερινότητα.

Εκείνη την ημέρα, 200 πολιτικοί κρατούμενοι εκτελέστηκαν από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής στο Σκοπευτήριο Καισαριανής, στην Καισαριανή, ως πράξη αντιποίνων για τη δολοφονία του Γερμανού στρατηγού Φραντς Κρεχ από αντάρτες της ελληνικής αντίστασης. Η επιλογή της ημερομηνίας δεν ήταν τυχαία. Η Πρωτομαγιά, σύμβολο αγώνα των εργατών και κοινωνικών διεκδικήσεων, χρησιμοποιήθηκε από τους κατακτητές ως μέσο εκφοβισμού και συμβολικής ταπείνωσης.

Οι εκτελεσθέντες ήταν κυρίως κομμουνιστές, αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης και πολιτικοί κρατούμενοι, πολλοί από τους οποίους είχαν φυλακιστεί ήδη από τη δικτατορία του Μεταξά και στη συνέχεια παραδόθηκαν στους κατακτητές μετά την εισβολή των Ναζί στην Ελλάδα. Δεν επρόκειτο για τυχαία θύματα. Ήταν άνθρωποι με πολιτική συνείδηση, οργανωμένοι, με δράση ή ιδεολογική ταυτότητα που θεωρούνταν εχθροί για το κατοχικό καθεστώς.

Η εκτέλεση οργανώθηκε με απόλυτη ψυχρότητα και μεθοδικότητα. Οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν από το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου στην Καισαριανή και εκτελέστηκαν σε ομάδες των είκοσι. Παρά τη φρίκη της στιγμής, οι μαρτυρίες αναφέρουν αξιοπρέπεια, ψυχραιμία και ηθικό μεγαλείο. Πολλοί τραγουδούσαν, φώναζαν συνθήματα υπέρ της ελευθερίας και της αντίστασης, ενώ οι αποχαιρετιστήριες επιστολές τους προς τις οικογένειές τους παραμένουν συγκλονιστικά τεκμήρια ανθρωπιάς και θάρρους.

Η Εκτέλεση της Καισαριανής δεν ήταν μόνο μια πράξη εκδίκησης, αλλά ένα πολιτικό μήνυμα τρομοκράτησης προς την ελληνική κοινωνία και ιδιαίτερα προς το αντιστασιακό κίνημα, στο οποίο πρωταγωνιστούσαν οργανώσεις όπως το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Ωστόσο, το αποτέλεσμα υπήρξε αντίθετο: η θυσία των 200 ενίσχυσε το ηθικό της Αντίστασης και έγινε σύμβολο ενότητας, αγώνα και ελευθερίας.

Κατά την περίοδο της Κατοχής πέρασαν από την Ελλάδα εκατοντάδες χιλιάδες Γερμανοί στρατιώτες. Στρατεύματα κατοχής, φρουρές, μονάδες διέλευσης προς τα μέτωπα, ασθενείς σε ανάρρωση, πεζικάριοι, Ες-Ες, ναύτες και αεροπόροι. Πολλοί από αυτούς είχαν μαζί τους φωτογραφικές μηχανές και κατέγραφαν συστηματικά την καθημερινότητα της θητείας τους, τα τοπία και τους ανθρώπους της κατεχόμενης χώρας, λειτουργώντας σχεδόν ως «τουρίστες» του πολέμου. Έτσι, εκατομμύρια φωτογραφίες της περιόδου φυλάχτηκαν σε σεντούκια και ντουλάπες στη Γερμανία και, δεκαετίες αργότερα, άρχισαν να εμφανίζονται σε δημοπρασίες ανά τον κόσμο.

Σε αυτό το πλαίσιο, ένας πωλητής από το Βέλγιο ανήρτησε πρόσφατα σε δημοπρασία στο eBay οκτώ μικρές φωτογραφίες-ενθύμια ενός άγνωστου Γερμανού στρατιώτη. Οι εικόνες αυτές αποδείχθηκε ότι είναι λήψεις από την Πρωτομαγιά του 1944 και την εκτέλεση των 200 στο Σκοπευτήριο Καισαριανής. Ο συναγερμός στον ιστορικό κόσμο υπήρξε άμεσος, καθώς πρόκειται για τα μοναδικά έως σήμερα οπτικά τεκμήρια του γεγονότος.

Οι φωτογραφίες δεν είναι αφηρημένες ή μακρινές λήψεις, αλλά καθαρές εικόνες γεμάτες λεπτομέρειες. Οι μελλοθάνατοι φτάνουν με φορτηγά από το Χαϊδάρι, καλοντυμένοι, κουρεμένοι, με πρόσωπα καθαρά και βλέμματα σταθερά. Ένας Ιταλός βοηθητικός της Βέρμαχτ στέκεται με τσιγάρο μπροστά σε όχημα. Στην είσοδο του Σκοπευτηρίου διακρίνονται πεταμένα ρούχα προηγούμενων ομάδων. Οι άνδρες βαδίζουν με παράστημα όρθιο, στόματα μισάνοιχτα – τραγουδούν. Ένας σηκώνει τη γροθιά του. Ο ψυχρός φακός του κατακτητή συναντά το αγέρωχο βλέμμα των αγωνιστών που οδηγούνται, σε ομάδες, προς τον θάνατο.

Έννοιες όπως «ηρωισμός» και «αξιοπρέπεια», που μέχρι σήμερα λειτουργούσαν ως ιστορικές έννοιες και συμβολισμοί, μετατρέπονται σε αδιαμφισβήτητη εικόνα. Η μνήμη αποκτά μορφή, παλμό και σχεδόν χρώμα. Οι δεσμώτες της Ακροναυπλίας, κάποιοι φυλακισμένοι επί χρόνια, βαδίζουν περήφανα προς τη μάντρα που ο Κώστας Βάρναλης χαρακτήρισε «σύνορο του κόσμου».

Το ποιος ήταν ο Γερμανός που τράβηξε τις φωτογραφίες παραμένει άγνωστο. Ήταν πράξη υπηρεσιακής τεκμηρίωσης, προπαγάνδας, προσωπικής ανάμνησης ή μια σιωπηρή καταγραφή ενός ιστορικού εγκλήματος; Όποιο κι αν ήταν το κίνητρο, το αποτέλεσμα είναι ένα μοναδικό ιστορικό τεκμήριο που μετατρέπει την ιστορία σε ζωντανή εικόνα και αποκαθιστά, με αφοπλιστική αλήθεια, το ανθρώπινο πρόσωπο της θυσίας και της αντίστασης.

Οι εικόνες αυτές, όμως, δεν αποτελούν μόνο επιστημονικά τεκμήρια για την ιστορική έρευνα. Ανήκουν στην εθνική συλλογική μνήμη και στην πολιτισμική κληρονομιά της χώρας. Δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως απλά αντικείμενα αγοραπωλησίας σε ιδιωτικές δημοπρασίες, αλλά οφείλουν να διεκδικηθούν θεσμικά ως αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής ιστορίας. Αφού ελεγχθεί η αυθεντικότητά τους, πρέπει να περιέλθουν στην κυριότητα του ελληνικού κράτους και να ενταχθούν σε μουσειακές και εκπαιδευτικές εκθέσεις, ώστε να είναι προσβάσιμες στην κοινωνία, στην ιστορική έρευνα και στις επόμενες γενιές ως ζωντανά τεκμήρια μνήμης, θυσίας και αντίστασης.

(φωτό: crainsmilitaria)

Μπάρκας Λάζαρος κάτοχος Μεταπτυχιακού τίτλου στην Νεότερη Ιστορία

Βιβλιογραφία

• Η Εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.
• Χατζηβασιλείου, Ευάνθης. Η Ελλάδα στη δεκαετία 1940–1950. Αθήνα: Πατάκης, 2012.
• Κορνάρου, Λέλα. Μαρτυρίες από την Κατοχή. Αθήνα: Θεμέλιο, 1983.
• ΚΚΕ. Το χρονικό της Εθνικής Αντίστασης. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή, 1985.

Ξένη Βιβλιογραφία

• Fleischer, Hagen. Crown and Swastika: Greece and the German Occupation 1941–1944. Cambridge: Cambridge University Press, 1986.
• Mazower, Mark. Inside Hitler’s Greece: The Experience of Occupation, 1941–1944. New Haven: Yale University Press, 1993.
• Close, David H.. The Origins of the Greek Civil War. London: Longman, 1995.
• Richter, Heinz A.. A History of Greece in the Twentieth Century. London: Hurst & Company, 2017.