Ο πόλεμος του ’40, ένα ημερολόγιο και οι πρώτοι βομβαρδισμοί των Ιωαννίνων

«Όταν ηγέρθημεν την 2αν νοεμβρίου, αμέσως πρώτη σκέψις μας ήτο να ετοιμάσωμεν το φαγητόν και να είμεθα έτοιμοι δια κάθε ενδεχόμενον, ότε κατά την 10ην πρωινήν ώραν δίδεται το σύνθημα του συναγερμού με την μητέραν μου σπεύδομεν ως και όλοι οι γείτονές μας εις το κατ’ ευφημισμόν καταφύγιον, πράγματι όμως θολωτόν υπόγειον πλήρη βαρελίων, του γείτονος Ζώη ή Παπαδημητρίου (Ζήκου γνωστόν)»

Στις 2 Νοεμβρίου του 1940, έγινε ο πρώτος βομβαρδισμός της πόλης των Ιωαννίνων από ιταλικά αεροπλάνα.

Μια μαρτυρία που «αποκαλύφθηκε» πρόσφατα, δίνει μια περιγραφή εκείνης της ημέρας.

Πρόκειται για τη μαρτυρία της Αντιγόνης Τζαβέλλα, όπως αυτή καταγράφηκε σε ένα μικρό (μόλις 15 σελίδων) ημερολόγιο πολέμου. Το ημερολόγιο, όπως κι άλλο υλικό, βρέθηκε στην οικία Τζαβέλλα, όπου σήμερα στεγάζεται το Ιστορικό Αρχείο του Δήμου Ιωαννιτών-Μουσείο Αστικής Κατοικίας 19^ου αιώνα, κατά τις εργασίες οργάνωσης και διαχείρισης των κειμηλίων της οικογένειας Τζαβέλλα. Το 2024, στο «Ηπειρωτικό Ημερολόγιο» δημοσιεύτηκε σχετική εργασία της Μαρίας Παππά, δρ Νεότερης Ιστορίας και αρχειονόμου, η οποία είναι και υπεύθυνη του Ιστορικού Αρχείου του Δήμου Ιωαννιτών. Όπως σημειώνεται στη μελέτη της με τίτλο «Η αρχή και το τέλος ενός ολοκληρωτικού πολέμου (1940 και 1944): Οι αναμνήσεις της Αντιγόνης Τζαβέλλα», το υλικό βρέθηκε διάσπαρτο σε διάφορα σημεία, ανάμεσα σε άλλα αντικείμενα και αρχεία, στην οικία Τζαβέλλα.

Η Αντιγόνη Τζαβέλα, το 1940, ήταν 52 ετών. Ήταν ιδιαίτερα γνωστή για τη δράση της στον προαπελευθερωτικό αγώνα του 1912-13.

Διαβάστε: Μια 23χρονη στο δίκτυο κατασκοπείας του 1912-13

Στις 2 Νοεμβρίου του 1940, στις 10 το πρωί, σήμαναν και πάλι οι συναγερμοί. Οι συναγερμοί ήταν συχνοί ήδη από την επομένη της κήρυξης του πολέμου προκαλώντας φόβο και ανησυχία στην πόλη. Τα περισσότερα καταφύγια που υπήρχαν, ήταν υποτυπώδη –τουλάχιστον στην αρχή του πολέμου.

Στο ημερολόγιό της, η Αντιγόνη Τζαβέλλα γράφει ότι ο συναγερμός της ημέρας εκείνης κράτησε για δύο ώρες. Μετά το πέρας του συναγερμού, μαθεύτηκε για τη μάχη μεταξύ δύο ιταλικών αεροπλάνων και ενός ελληνικού αεροπλάνου, η οποία κατέληξε σε συντριβή του τελευταίου στην περιοχή της Ζίτσας. Ο αεροπόρος απανθρακώθηκε. Επρόκειτο για τον υποσμηναγό Ιωάννη Σακελλαρίου.

«Έν δε εκ των εχθρικών εβλήθη επιτυχώς υπό του ιδικού μας αντιαεροπορικού και έπεσε πλησίον της αγίας Μαρίνης, καθ’ ην δε στιγμήν πολίται έσπευσαν εις το μέρος της πτώσεώς του επληρώθη η περιέργειά των με την ζωήν των, διότι το έτερον αεροπλάνον, κατελθόν εις χαμηλόν ύψος, έβαλλε δια των πολυβόλων και εύρον οικτρόν θάνατον» αναφέρει η Αντιγόνη Τζαβέλλα. Εκείνη την ημέρα, σκοτώθηκε κι άλλος ένας έλληνας αεροπόρος; Ο σμηνίας Χρήστος Παπαδόπουλος –μαζί με τον Σακελλαρίου και τον υποσμηναγό Ιωάννη Κατσαρό, τον μόνο επιζώντα, ανήκαν στον ίδιο σχηματισμό που προσπάθησε να αναχαιτίσει τα ιταλικά βομβαρδιστικά. Το αεροπλάνο του Παπαδόπουλου έπεσε σε ύψωμα των Ιωαννίνων.

«Το θέαμα της αερομαχίας κατά την ανάφλεξιν του αεροπλάνου μας ήτο εν τη αγριότητι του μεγαλειώδες. Έβλεπε τις πύρινον όγκον αιωρούμενον εν τω ουρανώ. Εθαυμάσθη ιδιαιτέρως η ψυχραιμία του Έλληνος αεροπόρου, όστις εξηκολούθη να βάλλη, αν και το αεροπλάνον του εκαίετο» σημειώνεται στο εν λόγω ημερολόγιο.

Η Αντιγόνη Τζαβέλλα συμπληρώνει δε ότι την ίδια στιγμή ένα ιταλικό αεροπλάνο, ενώ τυλιγόταν στις φλόγες, έριξε βόμβες στην περιοχή της Ανεξαρτησίας. Τα θύματα ήταν αρκετά και οι ζημιές πολλές.

Τα όσα συνέβησαν εκείνη την ημέρα, έφεραν πανικό στους κατοίκους της πόλης. Αρκετοί από αυτούς αποφάσισαν να πάνε στην ύπαιθρο.

Στη συνέχεια, στο ημερολόγιο καταγράφονται οι συναγερμοί των επόμενων ημερών και οι βομβαρδισμοί περιφερειακά της πόλης. «Το θέαμα της πόλης απαίσιον. Ερημία, φόβος κ.λπ. και φυγή γυναικοπαίδων εις διάφορα χωρία» γράφει στις 4 Νοεμβρίου. Οι καταγραφές της συνεχίζονται μέχρι τις 10 Νοεμβρίου.

Μία μέρα μετά, στις 11 Νοεμβρίου, θα γινόταν ένας βομβαρδισμός της πόλης, από τον οποίο θα καταστρεφόταν μεταξύ άλλων ένα πανδοχείο της οικογένειας Τζαβέλλα στην οδό Ανεξαρτησίας.

Από το ημερολόγιο, όπως σημειώνεται στη μελέτη της κας Παππά, απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στον βομβαρδισμό της 5^ης Νοεμβρίου που είχε στόχο το στρατιωτικό νοσοκομείο στο Κάστρο. «Ίσως προσωπικοί λόγοι, αλλά και οι περιορισμοί στην επαρκή και άμεση ενημέρωση και στις μετακινήσεις, δεν τής επέτρεψαν να έχει ολοκληρωμένη εικόνα του συμβάντος» αναφέρεται στη μελέτη.

Οι βομβαρδισμοί της πόλης από τους Ιταλούς συνεχίστηκαν. Ο πιο σφοδρός βομβαρδισμός έγινε όμως τον Απρίλιο του 1941, την Κυριακή του Πάσχα, όταν γερμανικά αεροπλάνα «χτύπησαν» το 2ο στρατιωτικό νοσοκομείο το οποίο στεγαζόταν στο κτίριο της Ζωσιμαίας Παιδαγωγικής Ακαδημίας. Στις στέγες του κτιρίου υπήρχε ευδιάκριτα το σήμα του Ερυθρού Σταυρού…

Διαβάστε: Το ματωμένο Πάσχα του ’41 στα Γιάννενα