Κληροδοτήματα και σχολεία στα Γιάννενα: όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε

Ο Δήμος Ιωαννιτών απέκτησε τρία σχολικά κτίρια, τα οποία ανήκανε μέχρι πρότινος στα Αγαθοεργά Καταστήματα της Μητρόπολης Ιωαννίνων.

Τα πήρε μέσω της Εθνικής Τράπεζας, σε μια «τριμερή συμφωνία» που κάλυψε σχεδόν όλο το δάνειο των Αγαθοεργών από την Εθνική, αλλά και «έφτιαξε το κοινωνικό προφίλ» της τράπεζας.

Γιατί συμβαίνουν όμως όλα αυτά και πολύ περισσότερο, γιατί δεν ανήκανε και πριν τα σχολεία στον Δήμο;

Η ιστορία των ηπειρωτικών κληροδοτημάτων είναι πολύ παλιά, όσο και οι διαθήκες των ευεργετών και έχει χαρακτηριστεί από πολλές καμπές, εντάσεις και αλλαγές πορείας.

Τώρα για παράδειγμα, φαίνεται ίσως η καταλληλότερη εποχή για να περάσει στον Δήμο το σύνολο των σχολικών περιουσιών που διαχειρίζονται τα Αγαθοεργά, μιας και η Μητρόπολη δεν θέλει τα σχολεία και το κόστος τους.

Η αρχή που έγινε με το Παυλίδειο στην πλατεία Ομήρου, την Ελισσαβέτειο στην Καστρισόια και το Βαλάνειο, δείχνει τη μεταστροφή της διάθεσης της Μητρόπολης, σε αντίθεση με αυτό που συνέβαινε πριν από δύο δεκαετίες και πλέον.

Πρέπει να σημειωθεί ότι ο Δήμος Ιωαννιτών δεν πλήρωνε ενοίκιο για τα τρία σχολικά κτίρια, στο πλαίσιο συμφωνίας που είχε υπογραφεί κατά την προηγούμενη δημοτική θητεία.

Το δε αίτημα και για τα υπόλοιπα σχολεία, ακούστηκε αρκετές φορές στο τελευταίο δημοτικό συμβούλιο. Το θέμα βέβαια δεν είναι απλό και συχνά, συνοδεύεται από ανακρίβειες, αλλά και πολιτικές σκοπιμότητες.

Γιατί όμως δεν ανήκουν σχολεία όπως η Ακαδημία, το 1^ο Γυμνάσιο, το Καπλάνειο, στον Δήμο; Η απάντηση είναι στο «πλην Ιωαννίνων», μια διάταξη που τυπικά… δεν υφίσταται.

Ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Η «προϊστορία»

Με το νόμο 2508/1920, η ελληνική πολιτεία υποδέχθηκε τις «Νέες Χώρες» και επιχείρησε να θεσπίσει ενιαίο πλαίσιο για τη διαχείριση των κληροδοτημάτων. Ανάμεσα σε αυτά, ήταν αθρόα τα της Ηπείρου, μιας περιοχής που η ευεργεσία διαμόρφωνε πόλεις όπως τα Γιάννενα οικονομικά, εκπαιδευτικά, ακόμα και αρχιτεκτονικά.

Το δημοτικό συμβούλιο Ιωαννίνων, το 1925 ζήτησε την εξαίρεση της πόλης, υποστηρίζοντας ότι η Ήπειρος είχε παράδοση αυτοοργάνωσης και δικαιούνταν να διαχειρίζεται μόνη της τους πόρους των ευεργετών.

Την επόμενη χρονιά, η δικτατορία του Πάγκαλου έδωσε την εξαίρεση στα Γιάννενα και τα κληροδοτήματα πέρασαν στη διαχείριση της Μητρόπολης Ιωαννίνων και των Αγαθοεργών Καταστημάτων, ενός ξεχωριστού νομικού προσώπου.

Στον Μεσοπόλεμο και αργότερα, ο πανίσχυρος μητροπολίτης Ιωαννίνων και αργότερα αρχιεπίσκοπος Αθηνών, Σπυρίδων Βλάχος, θεωρείται αυτός που μεγάλωσε σημαντικά την περιουσία των Αγαθοεργών και διασφάλισε το «πλην Ιωαννίνων» που έκανε την τοπική μητρόπολη, ακόμη πιο «πολύφερνη».

Τα Αγαθοεργά αποτελούνταν αρχικά από 21 μέλη-εκπροσώπους των ενοριών της πόλης, διαφόρων ιδρυμάτων και την Εκπαιδευτική Επιτροπή, που εκλέγονταν κάθε 4 χρόνια.

Το ειδικό αυτό καθεστώς επικυρώθηκε το 1939 με τον νόμο 2039, επί δικτατορίας Μεταξά.

Το 1967 η χούντα των συνταγματαρχών δίνει απόλυτο έλεγχο στη Μητρόπολη Ιωαννίνων, αυξάνοντας τα μέλη της φοροεπιτροπείας σε 43, 25 εκ των οποίων διορίζονται απευθείας από τον μητροπολίτη Ιωαννίνων…

Το 1984 όμως, ο νόμος 1437 καταργεί το «πλην Ιωαννίνων». Τυπικά λοιπόν, όλα τα κληροδοτήματα έπρεπε να περάσουν σε δημοτικό ή και κρατικό έλεγχο, αλλά τα Γιάννενα είχαν μια πολύ ισχυρή πολιτικά μητρόπολη και αυτό, δεν συνέβη.

Μην ξεχνάμε ότι τότε, αρχιεπίσκοπος είναι ο Σεραφείμ, πρώην μητροπολίτης Ιωαννίνων, την εποχή που η χούντα έδωσε πλήρη έλεγχο των Αγαθοεργών στην μητρόπολη.

Έτσι λοιπόν, ο νόμος δεν εφαρμόστηκε ποτέ. Μεταγενέστεροι νόμοι και διατάξεις, είτε «διύλιζαν» το θέμα στην πολυνομία που χαρακτηρίζει την ελληνική νομοθεσία, είτε παρέπεμπαν τυχόν διαφωνίες και ενστάσεις στη δικαιοσύνη.

Για παράδειγμα, ο κώδικας που εισήγαγε το 2005 η τότε κυβέρνηση Καραμανλή, ουσιαστικά επανέφερε το «πλην Ιωαννίνων» από το… παράθυρο, παραπέμποντας στα δικαστήρια. Σημειωτέον ότι η προσβολή μιας διαθήκης θεωρείται (και είναι) ακόμη ένα από τα πιο δύσκολα νομικά θέματα στην Ελλάδα.

Κόντρες σε τοπικό επίπεδο

Τα Αγαθοεργά Καταστήματα, εκτός από τις σχολικές περιουσίες, διαχειρίζονταν ως εκτελεστές και μερικές από τις μεγαλύτερες διαθήκες των Ιωαννίνων, μεταξύ των οποίων και αυτή των αδερφών Ζωσιμά.

Για να γίνει αντιληπτό το μέγεθος, από το κληροδότημα Ζωσιμά ουσιαστικά δημιουργήθηκε η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδας. Ο εκάστοτε μητροπολίτης Ιωαννίνων έχει θέσει άνευ ψήφου στη διοίκηση της τράπεζας, σύμφωνα με τη διαθήκη. Η περιουσία που άφησε ο Νικόλαος Ζωσιμάς το 1842, ήταν περίπου στο μέγεθος του πρώτου προϋπολογισμού του ελληνικού κράτους. Μέχρι η τελευταία κυβέρνηση Καραμανλή να καταργήσει το μέρισμα από τις τραπεζικές μετοχές, η Μητρόπολη μέσω των Αγαθοεργών λάμβανε ποσά που αντιστοιχούσαν σε περίπου 1.000.000 μετοχές της τράπεζας που διέθετε. Γίνονται λοιπόν αντιληπτά, αφενός η οικονομική σύνδεση της Μητρόπολης Ιωαννίνων με την Εθνική Τράπεζα, αλλά και η διοικητική σχέση, μιας και ο εκάστοτε μητροπολίτης Ιωαννίνων συμμετέχει χωρίς ψήφο, στη διοίκηση της τράπεζας, ελέω όρων του κληροδοτήματος.

Το «πλην Ιωαννίνων» δημιούργησε πολλές, σε σημαντικό βαθμό δικαιολογημένες, αντιδράσεις. Οι πιο συντονισμένες προήλθαν από την Επιτροπή Αγώνα για τα Κληροδοτήματα, στα τέλη του περασμένου αιώνα και την πρώτη δεκαετία του τρέχοντος. Η Επιτροπή αμφισβήτησε την ερμηνεία των διαθηκών και τη δικαιοδοσία της Μητρόπολης, χωρίς ωστόσο το κοινωνικά λογικό αίτημά της, να δικαιωθεί νομικά ή διοικητικά.

Ωστόσο, ακόμα και ο Δήμος Ιωαννιτών στις δημοτικές θητείες του Νίκου Γκόντα δεν έστελνε στη διοίκηση των Αγαθοεργών τον αντιπρόσωπο που δικαιούται. Το ίδιο έκανε παλιότερα και ο Δικηγορικός Σύλλογος Ιωαννίνων.

Τα Αγαθοεργά από την άλλη, επί μητροπολίτη Θεόκλητου, είχαν ένα σαφώς πιο κοινωνικό προφίλ και παρότι ο μακαριστός επέλεγε σταθερά να μην παίρνει δημόσια θέση, τα Αγαθοεργά έβγαιναν καθαρά από τους διαχειριστικούς ελέγχους, όπως αυτόν για την περίοδο 1997-2001.

Αργότερα, η πολιτική δανεισμού της Μητρόπολης (που είχε και έχει ιδιαίτερη σχέση με την Εθνική Τράπεζα), η πρώτη ένδειξη της κρίσης με την παύση του εισοδήματος από τα μερίσματα και η «σμίκρυνση» της μετοχικής συμμετοχής στην τράπεζα, έφερε το οικονομικό αδιέξοδο. Ο θάνατος του Θεόκλητου Σετάκη το 2014 και ο ερχομός του Μάξιμου στη μητρόπολη, άλλαξε σημαντικά την πολιτική της.

Η «εποχή Μάξιμου» και οι σχολικές περιουσίες

Ο μητροπολίτης Μάξιμος που φέτος διάγει τη 12^η χρονιά στον μητροπολιτικό θρόνο των Ιωαννίνων, παρότι δεν έχει εκφραστεί δημόσια για το θέμα, είναι υπέρ της «απαλλαγής» της Μητρόπολης Ιωαννίνων από τις σχολικές περιουσίες και γενικώς, κτίρια που περισσότερο την επιβαρύνουν, παρά θεωρούνται «χαρτοφυλάκιο ακινήτων».

Αρκετά από αυτά, είναι πολλά από τα σχολεία της πόλης. Πόσα όμως είναι αυτά;

Καταρχάς, ζώντας στα Γιάννενα έχετε εξαιρετικά αυξημένες πιθανότητες να μαθητεύσατε σε σχολείο που ανήκει σε κληροδότημα: Καπλάνειος στο ιστορικό κέντρο, Ζωσιμαία-το παλιό «αρρένων», η Ακαδημία, τα τρία κτίρια που πέρασαν τελικά στον Δήμο Ιωαννιτών (όχι απευθείας από τα Αγαθοεργά, στα οποία ανήκουν μέχρι να ολοκληρωθούν οι διαδικασίες). Είναι ενδεικτικό ότι το πρώτο σχολικό κτίριο που έγινε δημοσία δαπάνη τον 20^ο αιώνα στα Γιάννενα, είναι το 2^ο λύκειο-θηλέων τότε, το 1962.

Διαβάστε επίσης: Τα «ηλικιωμένα» εκπαιδευτικά κτίρια των Ιωαννίνων

Τα Γιάννενα αντιμετωπίζουν πρόβλημα με τη σχολική στέγη, καθώς τα περισσότερα κτίρια είναι παλιά (έως πολύ παλιά και διατηρητέα) και είτε χρειάζονται μεγάλες δαπάνες συντήρησης, είτε αντιμετωπίζουν και διοικητικά ζητήματα: η κατάργηση του ΟΣΚ άφησε πολλά από τα κτίρια χωρίς οικοδομικές άδειες, για παράδειγμα…

Η συμφωνία του Δήμου Ιωαννιτών με τη Μητρόπολη Ιωαννίνων ήταν να συντηρεί, άνευ ενοικίου, τα επτά σχολικά κτίρια που του παραχωρεί. Από αυτά, τα τρία είναι τα συμπεριλαμβανόμενα στη συμφωνία και συνοδεύονται από 900.000 ευρώ «προίκα» για εργασίες ανακαίνισης. Επίσης, αυτά τα κτίρια θα περάσουν στον Δήμο Ιωαννιτών με πλήρη φάκελο, δηλαδή και με οικοδομικές άδειες.

Διαβάστε επίσης: Σχολική στέγη σε κρίση

Αξίζει να σημειωθεί ότι άλλα σχολικά κτίρια για τα οποία ο Δήμος Ιωαννιτών καταβάλλει ενοίκιο, δεν ανήκουν στα Αγαθοεργά, αλλά εμμέσως στη Μητρόπολη. Το Κληροδότημα Γ. Σταύρου για παράδειγμα, στο οποίο ανήκει το κτίριο όπου στεγάζεται το Μουσικό Σχολείο, δεν ανήκει στη Μητρόπολη, αλλά προεδρεύει σε αυτό ο εκάστοτε μητροπολίτης Ιωαννίνων-είναι όμως ένας ξεχωριστός φορέας.

Το παρόν και το μέλλον

Η εξέλιξη με την παραχώρηση των τριών σχολικών κτιρίων στον Δήμο Ιωαννιτών, δικαιολογεί τον χαρακτηρισμό «ιστορική» που έχει λάβει ήδη. Ο νόμος 4182/2013 που διαμορφώνει το γενικό πλαίσιο σήμερα, δεν έλυσε ρητά το «πλην Ιωαννίνων» που, όπως προαναφέρθηκε, καταργήθηκε χωρίς να καταργηθεί στην πράξη.

H πολιτική της Μητρόπολης για το θέμα φαίνεται να αλλάζει σε ό,τι αφορά τουλάχιστον τις σχολικές περιουσίες.

Από τη μια είναι το φορολογικό βασικά κόστος των κτιρίων, μιας και ο Δήμος επιφορτίζεται με τη συντήρηση.

Από την άλλη όμως, δεν πρέπει να θεωρείται καθόλου απλή μια παρόμοια μεταβίβαση κτιρίων όπως η παλιά Ζωσιμαία, η Ακαδημία ή το Καπλάνειο, για πολύ συγκεκριμένους λόγους.

Πρώτος και κύριος, ότι είναι εμβληματικά, ιστορικά κτίρια, που έχουν καθορίσει σε σημαντικό βαθμό το αστικό αφήγημα των Ιωαννίνων.

Με αυτά τα κριτήρια, τα τρία κτίρια που παραχωρήθηκαν ήταν λιγότερο «διάσημα».

Δεύτερον, ότι εάν για παράδειγμα υπάρξει μια «σχολική ανοικοδόμηση», δεν είναι δεδομένο ότι τα κτίρια-που στην πλειοψηφία τους δεν προσφέρονται για διδακτήρια και είναι διατηρητέα- θα συνεχίσουν να λειτουργούν ως σχολεία. Ένας πραγματικά μεγαλόπνοος και οραματικός σχεδιασμός, θα περιλάμβανε τη δημιουργία νέων σχολικών μονάδων που θα στεγάσουν (και) σχολεία που σήμερα στεγάζονται σε ιστορικά μεν, δυσλειτουργικά δε για σχολεία, κτίρια.

Προφανώς, η περίπτωση των Ιωαννίνων δεν θα έπρεπε να καθορίζεται από τις «τάσεις της αγοράς», αλλά να εντάσσεται με ρητές νομικές προβλέψεις, στο συνταγματικό και δημοκρατικό πλαίσιο λειτουργίας και διαχείρισης…