Κάστρο Ιωαννίνων: Η «επιστροφή» του οθωμανικού λουτρού

Το οθωμανικό λουτρό (χαμάμ) ήταν ένα από τα μνημεία εκείνα της πόλης που «κρύβονταν» μέσα στη βλάστηση και στη φθορά του χρόνου. Εκεί μέσα στο Κάστρο, κάτω από την ακρόπολη του Ασλάν πασά, όπου τα τελευταία χρόνια με τη δημιουργία της πλατείας Γλυκήδων, αρχίζουν τα μνημεία να υπενθυμίζουν την ύπαρξή τους και να διεκδικούν την ανάδειξή τους, στο πλαίσιο και του σχεδίου για ένα πάρκο πολιτισμού.

Το χαμάμ, το οποίο φαίνεται ότι είχε αρχίσει να εγκαταλείπεται από τις αρχές του 20ου αιώνα, έχει αποκατασταθεί πια –αν και απομένουν κάποιες λεπτομέρειες να γίνουν. Από σήμερα, η εργοταξιακή περίφραξη απομακρύνθηκε, και το οθωμανικό λουτρό, που χαρακτηρίστηκε μνημείο από το υπουργείο Πολιτισμού το 1925, «εκτίθεται».

Ωστόσο, δεν είναι ακόμα επισκέψιμο. Ως μνημειακός χώρος πάντα, όχι ως χαμάμ. Στο παρελθόν, είχε συζητηθεί να γίνει λειτουργικό το χαμάμ των 290 τ.μ., αλλά η επιλογή αυτή είχε απορριφθεί.

Κατά τη σημερινή εκδήλωση παρουσίασης του έργου αποκατάστασης από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων, που έγινε στην αίθουσα πολλαπλών χρήσεων «Δημ. Κωνστάντιος» στο Ιτς Καλέ, ο αναπληρωτής προϊστάμενος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων Γιάννης Χουλιαράς αναφέρθηκε σε μια ιδέα που είχε: «Ελπίζω στα επόμενα χρόνια αυτό το λουτρό να γίνει λειτουργικό». Για να προσθέσει κάτι γενικόλογο: «Δηλαδή με τις απαραίτητες μελέτες να προχωρήσουν οι εργασίες ώστε σε αυτό το μνημειώδες περίβλημα να ενταχθεί ένα συγκρότημα που θα διατηρήσει όλες τις παλιές μεθόδους με τις οποίες οι άνθρωποι έκαναν τα λουτρά τους από την αρχαιότητα μέχρι και τα οθωμανικά κτίρια…».

Ως «επικεφαλής» της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων είναι και ο αρμόδιος να εισηγηθεί κάτι τέτοιο στο υπουργείο Πολιτισμού.

Η ιδέα του κ. Χουλιαρά, σαφώς, και δεν είναι καινούρια όσον αφορά τα περί επαναλειτουργίας του κτιρίου ως χαμάμ. Το θύμισαν και οι αρχιτέκτονες Γιώργος Παπαγεωργίου και Άγγελος Παπαγεωργίου που έκαναν τη μελέτη του έργου και οι οποίοι είναι υπέρμαχοι της χρήσης του κτιρίου ως χαμάμ.

Βέβαια, κάτι τέτοιο δεν είναι απλό λόγω και των επεμβάσεων που πρέπει να γίνουν ενδεχομένως για να λειτουργήσει, βάσει και των σύγχρονων απαιτήσεων, ένα τέτοιο χαμάμ (επεμβάσεις που μπορεί να αλλοιώσουν το μνημείο). Τα της ενδεχόμενης χρήσης του κτιρίου ως χαμάμ, στη συγκεκριμένη περίπτωση, είναι ένα ζήτημα που απαιτεί πολλή συζήτηση.

Το έργο της αποκατάστασης του χαμάμ χρηματοδοτήθηκε από το επιχειρησιακό πρόγραμμα «Ήπειρος 2021-2027», με 1,9 εκατ. ευρώ. Η χρηματοδότηση προήλθε από το Σχέδιο Βιώσιμης Αστικής Ανάπτυξης του Δήμου Ιωαννιτών και φορέας υλοποίησης ήταν η Εφορεία Αρχαιοτήτων Ιωαννίνων. Για την ολοκλήρωση του έργου χρειάστηκαν σχεδόν πέντε χρόνια.

Το χαμάμ χρονολογείται από τα τέλη του 17ου αιώνα και μετά (η ακριβής χρονολογία δεν έχει εξακριβωθεί). Κατά την ανασκαφική φάση του έργου, βρέθηκαν αρχιτεκτονικά στοιχεία και της βυζαντινής περιόδου, όπως και κατάλοιπα της αρχαιότητας.

Το κτίριο αποτελείται από μια τετράγωνη αίθουσα, έναν ενδιάμεσο στενόμακρο καμαροσκέπαστο χώρο, την κυρίως αίθουσα του λουτρού, την καμαροσκέπαστη δεξαμενή και τα υπόκαυστα για το ζέσταμα του νερού.

Επί οθωμανοκρατίας, λειτουργούσε ως χαμάμ και για τους άντρες και για τις γυναίκες –διαφορετικές ώρες όμως. Τα χαμάμ ήταν από τα πρώτα κτίρια που έφτιαχναν οι Οθωμανοί μόλις κατακτούσαν μια πόλη, καθώς το Κοράνι επέβαλε τη λούση, θεωρώντας ότι εξαλείφει τα αμαρτήματα της ψυχής.

Ένα «νέο» μνημείο λοιπόν θα είναι έτοιμο σε λίγο καιρό να ανοίξει τις πόρτες του και στους πολίτες –δεν έχει ανακοινωθεί ακόμα πότε. Και το στοίχημα είναι ένα: Να μπορέσει αυτό το κτίριο να «αφηγηθεί» την ιστορία του και να γίνει κομμάτι της πολιτισμικής μνήμης αυτής της πόλης.

Το χαμάμ στην προτέρα κατάσταση