Η μνήμη του νερού, το Πέραμα και η λίμνη

Η Δήμητρα Ψημμένου, βιολόγος, συνδυάζει διηγήσεις, ιστορικά και επιστημονικά δεδομένα για την Παμβώτιδα:

Μεγάλωσα στο Πέραμα Ιωαννίνων, δίπλα στις πηγές του όρους Μιτσικελίου. Είναι ένας όμορφος τόπος, που χρόνο με τον χρόνο τον ροκανίζει η άναρχη δόμηση και οι κακές επιλογές. Σαν να ξεχνά λίγο λίγο τον ίδιο του τον εαυτό.

Το Πέραμα, στις δυτικές όχθες της λίμνης Παμβώτιδας, ήταν κάποτε ένας μεγάλος υδροβιότοπος. Ρυάκια, ποτάμια και πηγές κυλούσαν προς τη λίμνη αλλά και έφευγαν από αυτή, κατά τη φυσική διαδικασία εκτόνωσης και ανανέωσης των νερών της. Ήταν ένας τόπος υγρός και δροσερός. Ένας τόπος που ανέπνεε νερό. Το άκουγες παντού, στις πηγές, στα ρυάκια, στα καλάμια, στις όχθες της λίμνης.

Πλέον, η οριοθέτηση της λίμνης με τοιχία, τα αναχώματα και τα διάφορα τεχνικά έργα έχουν περιορίσει τα φυσικά της όρια. Η παραλία και τα υγρολίβαδα έχουν σχεδόν χαθεί. Εκεί όπου κάποτε φώλιαζαν εκατοντάδες υδρόβια πουλιά. Εκεί όπου οι παλιοί θυμούνται να βρίσκουν χέλια1 μέσα στα πλημμυρισμένα χωράφια, λίγο πριν πάρουν τον αδιανόητο δρόμο τους για τη Θάλασσα των Σαργασσών, στην άλλη άκρη του Ατλαντικού. Εκεί όπου το "ψάρια στο όργωμα 2 " δεν ήταν σχήμα λόγου, αλλά μια μικρή καθημερινή πραγματικότητα του τόπου. Στο βορειότερο κομμάτι του Περάματος έχουν απομείνει ακόμη καλαμιές και πηγές, που όμως χάνονται μέσα από αναχώματα και μπαζωμένα κανάλια.

«Θυμάμαι»3 το Πέραμα όπως ήταν τότε. Με φυσικές διαδρομές του νερού, που έρεαν από και προς τη λίμνη. Εκεί όπου ο παππούς μου έμαθε κολύμπι και ο προπαππους μου, ψαράς, τάιζε την οικογένεια του από μια λίμνη «πάντα τρέφουσα4»

Και σκέφτομαι πως, ενώ στην Ουτρέχτη της Ολλανδίας επανάφεραν πρόσφατα το νερό στα κανάλια που είχαν μετατρέψει για λίγες δεκαετίες σε αυτοκινητοδρόμους, αποδίδοντάς τα ξανά στη φύση και στους ανθρώπους, εδώ επιμένουμε με παρωχημένες μεθόδους να τσιμεντώνουμε και να μπαζώνουμε. Εκεί όπου κάποτε περνούσαν αυτοκίνητα, σήμερα κυλούν ξανά νερά και πλέουν μικρά ποταμόπλοια, βάρκες και κανό. Εκεί η ανάπτυξη σήμαινε να δώσουν πίσω στον τόπο αυτό που του είχαν στερήσει.

Ένα τέτοιο σχέδιο, να δώσουμε πίσω στη φύση τον χώρο της και στους ανθρώπους και στα ζώα τον δικό τους χώρο σε αυτή δεν έχει ακόμη προκύψει για την Παμβώτιδα.

Την ώρα που όλο και περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες επενδύουν στις Λύσεις Βασισμένες στη Φύση (Nature-based Solutions), εμείς εξακολουθούμε να αντιμετωπίζουμε κάθε πρόβλημα με την τεχνογνωσία και την αισθητική προηγούμενων δεκαετιών.

Και τι είναι οι Λύσεις Βασισμένες στη Φύση;

Είναι όλοι εκείνοι οι μηχανισμοί με τους οποίους η ίδια η φύση έχει φροντίσει για την προστασία, την ανάκαμψη και την επιβίωσή της. Για παράδειγμα, λύση για τις πλημμύρες ήταν το ίδιο το μαιανδρικό σχήμα των ποταμών, που επιβράδυνε τη ροή του νερού και επέτρεπε στο ποτάμι να εκτονώνεται.

 Τα υγρολίβαδα γύρω από τη λίμνη λειτουργούν σαν φυσικά σφουγγάρια: απορροφούν την περίσσεια του νερού και μειώνουν τα πλημμυρικά φαινόμενα, φιλτράρουν φυσικά τους ρύπους, εμπλουτίζουν τον υπόγειο υδροφορέα, και φροντίζουν το μικροκλίμα, αποθηκεύουν άνθρακα και φιλοξενούν μια τεράστια ποικιλία ζωής. Η φύση έχει ήδη δημιουργήσει τις λύσεις. Εμείς μπερδευτήκαμε στην πορεία. 

Και μην ξεχνάμε, ό,τι είναι ωραίο και μαγικό στα Γιάννενα, είναι ό,τι παλιό, φυσικό, πέτρινο, γεωλογικά μοναδικό, βιολογικά ζωντανό και εν τέλει διαχρονικό.

Φαντάζομαι λοιπόν αυτή την πόλη όπως της αξίζει να είναι. 

Όμορφη. Φυσική. Πράσινη. Με πυρήνα το υδάτινο στοιχείο. Μια πόλη που να δίνει διέξοδο στους κατοίκους της, να τους καλεί να περπατήσουν, να σταθούν, να αναπνεύσουν. Μια πόλη πραγματικά εναρμονισμένη με τη φύση.

Γιατί, όσο κι αν το αρνιόμαστε, αυτή είναι η πρώτη ύλη των Ιωαννίνων. Δεν είναι τα τσιμέντα ούτε οι γυμνές πλατείες. Είναι η λίμνη, το νερό, τα πλατάνια και τα βουνά που την αγκαλιάζουν.

Όπως τα άλλοτε κλεισμένα από πλαστικές τέντες παραλίμνια μαγαζιά ξαναγέμισαν ζωή όταν ο κόσμος είδε και πάλι πλατάνια αντί για τις πλαστικές τέντες να τον περιβάλλουν, έτσι και σήμερα ο επισκέπτης έρχεται στα Γιάννενα για να δροσιστεί και να χαρεί τη φύση και την ομορφιά της. Τσιμέντα έχουμε και στην Αθήνα. Και σαδιστικές πλατείες χωρίς σκιά έχουμε.

Εδώ, όμως, ο κόσμος εξακολουθεί να μαζεύεται κάτω από τα -δυστυχώς ολοένα και πιο καταπονημένα- πλατάνια για να κλέψει λίγη δροσιά από το καλοκαίρι. Να παρατηρήσει τα κιρκινέζια5 που φωλιάζουν στα ιστορικά κτίρια της πόλης και χαράζουν κύκλους πάνω από τη λίμνη, τα σκουφοβουτηχτάρια που χάνονται σε εντυπωσιακά μακροβούτια και τα σύννεφα που συχνά μαζεύονται πάνω από τα βουνά.

Ας σκεφτούμε λοιπόν, τι είναι πραγματικά η ανάπτυξη και πώς μας εξυπηρετεί.

Ας θυμηθούμε ότι στη Γενεύη οι άνθρωποι κάνουν μπάνιο στη λίμνη τους. Όπως και σε πολλές λίμνες νότια του Βερολίνου και σε τόσες ακόμη πόλεις της Κεντρικής Ευρώπης, όπου οι λίμνες δεν αντιμετωπίζονται ως πρόβλημα αλλά ως κομμάτι της καθημερινής ζωής.

Και δεν λέω να αντικαταστήσουμε τις εξορμήσεις μας στις πανέμορφες ακτές του Ιονίου για να κολυμπάμε αποκλειστικά στην Παμβώτιδα,

Λέω μόνο πόσο όμορφη θα ήταν η ζωή αν, ένα ζεστό καλοκαιρινό απόγευμα, έριχνα το SUP 6 μου στα βελούδινα νερά της Παμβώτιδας, αγναντεύοντας τα Τζουμέρκα, το Περιστέρι και το Μιτσικέλι. Αν έφτανα με το κανό μου σε μια ανοιχτή παραλία της λίμνης, από αυτές που μέχρι τη δεκαετία του '60 αφθονούσαν, και ξάπλωνα να διαβάσω το βιβλίο μου, ακούγοντας μόνο τον αέρα μέσα στις λεύκες και το νερό να σκάει απαλά στην όχθη. Αν μπορούσα να περπατώ σε μια συνεχόμενη παραλίμνια διαδρομή από το Πέραμα μέχρι τα Γιάννενα και όχι πάνω στον στενό, χωρίς πεζοδρόμιο οδικό άξονα.

Και αυτά δεν είναι έργα. Δεν είναι χρήματα.

Είναι βούληση. Είναι αισθητική. Είναι αντίληψη.

Γιατί τα Γιάννενα δεν έγιναν όμορφα επειδή τα σχεδιάσαμε εμείς. Έγιναν όμορφα γιατί η φύση ήταν γενναιόδωρη μαζί τους.

Το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε είναι να σταματήσουμε να τη διορθώνουμε κάθε φορά που μας ξεπερνά. Να της δώσουμε ξανά τον χώρο της.

Ίσως τότε να ξαναβρούμε κι εμείς τον δικό μας.

1 Το ευρωπαϊκό χέλι (Anguilla anguilla), που ζούσε και ζει στην Παμβώτιδα, είναι ένα από τα πιο εντυπωσιακά μεταναστευτικά ψάρια στον κόσμο. Όταν ωριμάζει, εγκαταλείπει τις λίμνες και τα ποτάμια και ταξιδεύει χιλιάδες χιλιόμετρα μέχρι τη Θάλασσα των Σαργασσών, στον δυτικό Ατλαντικό, όπου αναπαράγεται. Οι παλιές πλημμυρικές εκτάσεις γύρω από την Παμβώτιδα, ιδιαίτερα όταν πλημμύριζαν τον χειμώνα, επέτρεπαν στα χέλια να κινούνται μέσα από χωράφια, ρέματα και υγρολίβαδα. Οι παλαιότεροι Γιαννιώτες πράγματι περιγράφουν ότι έβρισκαν χέλια ακόμη και μέσα στα πλημμυρισμένα χωράφια. Η λίμνη άλλωστε ήταν φημισμένη για τα χέλια της.

2 Η παροιμία «ψάρια στο όργωμα» δεν γεννήθηκε ειδικά για τα Ιωάννινα· χρησιμοποιείται γενικότερα για να περιγράψει κάτι παράδοξο ή απίστευτο. Όμως στην περίπτωση της Παμβώτιδας αποκτά μια όμορφη κυριολεκτική διάσταση, γιατί πράγματι, στις πλημμυρικές εκτάσεις της λίμνης, δεν ήταν καθόλου απίθανο να συναντήσει κανείς ψάρια ή χέλια εκεί όπου αργότερα θα όργωνε το χωράφι.

3 Από τις διηγήσεις του παππού μου Αχιλλέα (1928 – 2025)

4 Παμβώτιδα, αρχαία ελληνικά: Παμβῶτις, μτφ. «αυτή που τρέφει τους πάντες»