Η Κατάρα που δεν ξεχνιέται

Το 2009, μπήκε τέλος στο πέρασμα της Κατάρας. Τα δύσκολα 18 χλμ των κλειστών και συνεχών στροφών, χωρίς προστατευτικές μπάρες, συνοδεία δύσκολων καιρικών συνθηκών (πάγος, χιόνι, άνεμοι) τον χειμώνα -λόγω του μεγάλου υψόμετρου των 1690 μ.- «διαγράφηκαν» από τον οδικό χάρτη όταν η Εγνατία οδός δόθηκε στην κυκλοφορία.

Το κομμάτι αυτό της εθνικής οδού Ιωαννίνων-Τρικάλων ερήμωσε. Οι Περιφέρειες Ηπείρου και Θεσσαλίας εγκατέλειψαν το πέρασμα και αποφάσισαν παράλληλα κάθε χειμώνα (από Δεκέμβριο μέχρι Απρίλιο) να το κλείνουν με μπάρες, επικαλούμενες το «ασύμφορο κόστος» για τον αποχιονισμό, και να προειδοποιούν γενικότερα ότι «η διέλευση γίνεται με ευθύνη των οδηγών».

Η διαδρομή αυτή από βασική οδική σύνδεση της Ηπείρου με τη Θεσσαλία επί δεκαετίες, μετατράπηκε σε εναλλακτική διαδρομή για όσους-ες προτιμούσαν και προτιμούν να διέρχονται από ένα ξεχωριστό ορεινό τοπίο. Και ίσως πια για όσους-ες προτιμούν ή να αναγκάζονται να την προτιμήσουν λόγω της κατάστασης που επικρατεί σήμερα στην Εγνατία οδό με τις μονοδρομήσεις, την ταλαιπωρία και φυσικά τα διόδια που αντί να φτηναίνουν, ακριβαίνουν.

Η Κατάρα ενδέχεται λοιπόν να επιστρέψει στον οδικό χάρτη και να αποτελέσει μια νέα αφετηρία για τη συλλογική ιστορική και κοινωνική μνήμη, όπως αυτή παραμένει ζωντανή μέσα από αφηγήσεις και ενθυμήσεις.

Το πέρασμα της Κατάρας ή αλλιώς του αυχένα του Ζυγού δεν είναι απλώς ένας δρόμος. Πριν γίνει ακόμη εθνική οδός, αποτελούσε ένα σημαντικό ορεινό σταυροδρόμι στην Πίνδο, με οικονομική, στρατιωτική, κοινωνική και πολιτική σημασία. Ένα πέρασμα εμπορίου, κτηνοτροφίας και πολέμου. Ένα κομμάτι γης όπου οι άνθρωποι άφησαν τα χνάρια τους στην προσπάθειά τους να γνωρίσουν άλλους τόπους, να συναναστραφούν, να επιβιώσουν, να ξεφύγουν από την απομόνωσή τους.

Αλλά και αργότερα, ένας δρόμος που έγινε και μάρτυρας τραγικών γεγονότων. Όπως τη διέλευση ελλήνων στρατιωτών μετά τη συνθηκολόγηση το 1941 (και την οποία έχει περιγράψει ο Γιάννης Μπεράτης στο «Πλατύ Ποτάμι») και το διάβα των 80 φορτηγών των ναζιστικών δυνάμεων με 1850 Εβραίους, τον Μάρτιο του 1944, με τελικό προορισμό τα στρατόπεδα του Άουσβιτς.

Η κατασκευή του δρόμου

Η εθνική οδός Ιωαννίνων-Καλαμπάκας άρχισε να κατασκευάζεται τη δεκαετία του ’30. Μέχρι τότε ήταν μονοπάτι. Το 1874, η δίγλωσση εφημερίδα «Γιάνγια-Ιωάννινα» ανέφερε: «Η από Ιωαννίνων εις Τρίκαλα άγουσα οδός είναι δυσκολοδιάβατος και κινδυνώδης, μάλιστα εν ώρα χειμώνος, αλλά περί της οδού ταύτης ουδεμία εισέτι φροντίς ελήφθη».

Οι εργασίες για την κατασκευή του δρόμου, κατά τη δεκαετία του ’30, πάντως φαίνεται ότι δεν κύλησαν ομαλά. Υπήρξαν αρκετά προβλήματα με καταπτώσεις βράχων να συμβαίνουν συχνά, ενώ, όπως προκύπτει και από δημοσιεύματα της εποχής, υπήρχε και ζήτημα με την ομαλή ροή της χρηματοδότησης. Ο «Ηπειρωτικός Αγών», σε δημοσίευμά του την Πρωτομαγιά του 1936, ανέφερε ότι έλειπαν 25 εκατ. δραχμές για τη συνέχιση και ολοκλήρωση του έργου. Η αντίδραση της εφημερίδας στη διακοπή των εργασιών ήταν έντονη: «Όταν σταθμισθούν με προσοχήν η ωφελιμότης και η αξία όλων των υπό διάνοιξιν οδών και των υπό εκτέλεσιν έργων καθ’ όλον το κράτος, πιστεύομεν ότι κανείς δεν θα ευρεθή διά να θέσει εις δευτερεύουσαν μοίραν την οδόν Ιωαννίνων-Καλαμπάκας. Διότι απλούστατα η οικονομική της σημασία διά τον τόπον είναι τεραστία και η στρατιωτική της αξία διά το έθνος είναι ανυπολόγιστος». Παράλληλα, έθετε υπόψη τη σημασία του δρόμου για το εμπόριο, λέγοντας ότι «τα Ιωάννινα εμπορικώς ημέραν παρ’ ημέραν φθίνουν και η εξαθλίωσις κατακτά σημαντικόν έδαφος. Το μόνον αντιφάρμακον εις την περίπτωσιν αυτήν είναι η αποπεράτωσις του έργου».

Δείτε το μίνι ντοκιμαντέρ του Τύπου Ιωαννίνων για την Κατάρα και την ιστορία της:

Το 1937, ο λόγιος των Ιωαννίνων, Δημήτρης Σαλαμάγκας επισκέφθηκε το Μέτσοβο και την Κατάρα για εκδρομικούς λόγους. Την περίοδο εκείνη γίνονταν τα έργα κατασκευής της εθνικής οδού. Λίγο πριν τον αυχένα, ο Σαλαμάγκας κατέγραψε «έναν σταθμό με ξύλινες παράγκες για τους μηχανικούς, τους εργολάβους, τους εργάτες της Εταιρείας του δρόμου» αλλά και τη συνάντησή του με έναν εργάτη που κουβαλάει εργαλεία μέτρησης. «Τον ρωτάμε για πού πηγαίνει και βαριεστημένος από τον καθημερινό του κάματο, που δεν του αφήνει καιρό και διάθεση… μας απαντάει κουρασμένος: Πού να πάω! Στην Κατάρα… Και φαινόταν πως, αν την έγραφε, αυτός τουλάχιστο, σίγουρα θα την έγραφε με μικρό το κάππα της. Γι αυτόν, η Κατάρα ήταν και λίγο κατάρα».

Η οδική σύνδεση των Ιωαννίνων με Καλαμπάκα-Τρίκαλα μέσω της Κατάρας έγινε στα τέλη της δεκαετίας του ’30, τις παραμονές της έναρξης του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.

Μετά τον πόλεμο

Στα μέσα της δεκαετίας του ’60, με τη μηχανοκίνηση να αυξάνεται, ο δρόμος επισκευάστηκε και ασφαλτοστρώθηκε.

Τον χειμώνα όμως τα πράγματα δεν ήταν καθόλου εύκολα. Αντιθέτως, κάποιες φορές ήταν πολύ δύσκολα.

Η εφημερίδα «Ηπειρωτικός Αγών» τον Ιανουάριο του 1966 ανέφερε στο πρωτοσέλιδό της «Διεκόπη η συγκοινωνία προς τα Τρίκαλα-Αυτοκίνητα ευρίσκονται αποκλεισμένα εις Κατάραν». Το δημοσίευμα περιέγραφε τα εξής: «Εις την Κατάραν το ύψος της χιόνιος ανήλθεν αρκεετά, με αποτέλεσμα το τμήμα της οδού μεταξύ του 60ου και του 70ου χιλιομέτρου να καλυφθή από χιονοστιβάδας και να διακοπή η συγκοινωνία. Από της 2ας μμ της χθές ουδέν αυτοκίνητον κατώρθωσε να έλθη εις την πόλιν μας και περίπου 10 οχήματα, μεταξύ των οποίων και λεωφορεία των υπεραστικών γραμμών ευρίσκονται αποκλεισμένα.

Τα συνεργεία εκχιονισμού της Κατάρας λόγω απασχολήσεώς των εις τον αυχένα δεν ηδυνήθυσαν να ανοίξουν τον δρόμο».

Τέτοιου είδους δημοσιεύματα ακολούθησαν και τις επόμενες δεκαετίες. Με την άνθηση της ιδιωτικής τηλεόρασης, το κλείσιμο της Κατάρας, ο εγκλωβισμός οδηγών και «το σκληρό πρόσωπο» του ορεινού όγκου κυριάρχησαν στα δελτία ειδήσεων.

Μια μαρτυρία 

Τις δύσκολες συνθήκες οδήγησης με χιόνι, πάγο και ανεμοσούρια, περιγράφει στον «Τύπο Ιωαννίνων» ένας παλιός οδηγός φορτηγών, ο Αιμίλιος Παπανικολάου. Ένας επαγγελματίας οδηγός που έκανε τη διαδρομή μέσω Κατάρας τις δεκαετίες του ’70 και ’80. Οι οδηγοί φορτηγών και νταλικών έπρεπε να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί –ιδίως αν το φορτίο ήταν βαρύ- στις πολλές φουρκέτες στην Κατάρα αλλά και σε άλλα σημεία του δρόμου.

Δεν ήταν λίγες φορές που νταλίκες δίπλωναν, με την κίνηση να διακόπτεται και να υπάρχει πολύωρη ταλαιπωρία των υπόλοιπων οδηγών.

Ο κ. Παπανικολάου αναφέρει μεταξύ άλλων: «Τα ανεμοσούρια ήταν μεγάλο πρόβλημα. Τα μηχανήματα εκχιονισμού μπορεί να είχαν περάσει πριν από ένα τέταρτο, και μόλις ανέβαινες πάνω να έβρισκες σαμάρια από χιόνι 1-1,5 μ. Δεν ήσουν ποτέ σίγουρος για το τι θα βρεις. Αφού πολλές φορές τα μηχανήματα αναγκαζόντουσαν και έκαναν αλυσίδα.

Δηλαδή έπαιρνε μπροστά το μηχάνημα, ακολουθούσαν πέντε, έξι, δέκα αυτοκίνητα όσα ήταν στη σειρά και αυτά τα κατέβαζε το μηχάνημα μέχρι τον κάμπο του Δεσπότη. Και ξαναγύρνε πάλι, έπαιρνε άλλα αυτοκίνητα από εκεί… Όλα αυτά όταν η κακοκαιρία ήταν πολύ δύσκολη».

Μεγάλο ζήτημα ήταν και οι αντιολισθητικές αλυσίδες. Όπως λέει, αυτές τις έβγαζαν στην περιοχή της Τραγόπετρας όπου υπάρχει ένα άνοιγμα. «Δεν μπορούσες να σταματήσεις μέσα στο δρόμο να βγάλεις αλυσίδες. Έρχονταν οι άλλοι από πάνω κι άμα δεν τον κρατούσαν τα φρένα, θα γινόταν χαμός. Έπρεπε να ξακρίσεις για να βγάλεις ή να βάλεις αλυσίδες. Τέλος πάντων εκεί στην Τραγόπετρα πολλές φορές και νύχτα αναγκαζόσουν να ανοιχτείς στα δεξιά, αν ανέβαινες για να βάλεις αλυσίδες και για να βγάλεις. Αν ο καιρός ήταν πολύ κακός αυτό γινόταν στον κάμπο του Δεσπότη. Στον κάμπο του Δεσπότη ήταν και κάποια υποδομή εκεί με εστιάτορες και τα λοιπά».

Ο κάμπος του Δεσπότη ήταν «ανάσα» για όλους τους οδηγούς. Εκεί υπήρχε και ένα εστιατόριο. Σήμερα αυτός ο τόπος είναι εγκαταλελειμμένος. Μια υποδομή σκουριασμένη με κάποιες ενθυμήσεις ενός διαφορετικού παρελθόντος. Στην ίδια κατάσταση και ο παλιός σταθμός αποχιονισμού της Κατάρας. Απούσα πια και η πινακίδα «Αυχένας Κατάρας-Κatara Pass», η οποία κλάπηκε το 2014. Ξηλωμένα και τα τηλέφωνα έκτακτης ανάγκης με το κίτρινο μεταλλικό πλαίσιο να έχει απομείνει σε κάποια από αυτά.

Απουσίες και φθορές που έρχονται να υπενθυμίσουν το «κάποτε». Κτίρια που στέκονται ακόμα όρθια διαμορφώνοντας ένα δυστοπικό παρόν, στο οποίο κάθε άλλο παρά αποκλείεται να μπουν αρκετοί οδηγοί πια για να παρακάμψουν τις παραδοξότητες που συμβαίνουν στον αυτοκινητόδρομο της Εγνατίας οδού.

Κάτι που πρέπει να έχουν υπόψη τους κατά τον σχεδιασμό και εφαρμογή μέτρων οδικής ασφάλειας οι αρμόδιες αρχές οι οποίες έχουν εγκαταλείψει τόσα χρόνια τον δρόμο αυτόν (με διάφορα προβλήματα να υπάρχουν σε σημεία)…

* Κεντρική φωτογραφία: Αρχείο Γιώργου Πατέλη