Για την Κόνιτσα (με αφορμή την επέτειο απελευθέρωσης)

Του Βασίλη Νιτσιάκου*

Την Κόνιτσα τη γνώρισα παιδί μικρό χάρη στο παζαρόπουλο. Κατεβαίναμε με τη γιαγιά μου να πουλήσει τις φλοκάτες που ύφαιναν με τη μάνα μου. Κοιμόμασταν στην πλατεία κάτω από το άγαλμα της βασίλισσας. Έχω γράψει γι' αυτή την εμπειρία μου ένα διήγημα που εκδόθηκε στη συλλογή "Ω λέλε". Η γιαγιά μου είχε κάποιες φίλες, τις οποίες επισκεπτόμασταν αλλά το μόνο που θυμάμαι είναι τα γλυκά σύκα που μας φίλευαν...

Συμμετέχοντας και παρακολουθώντας την πορεία του τόπου όλα αυτά τα χρόνια, συνειδητοποίησα αρκετά πράγματα για τα χαρακτηριστικά της τοπικής αυτής κοινωνίας που παλιά ήταν επαρχία, τώρα Δήμος. Ειδικά για την Κόνιτσα ως κωμόπολη έχω διαμορφώσει άποψη, την οποία θα ήθελα να διατυπώσω πιο συστηματικά και εμπεριστατωμένα σε έναν πιο εύθετο χρόνο. Προς το παρόν θα περιοριστώ σε ορισμένες γενικές διαπιστώσεις:

1. Η Κόνιτσα φέρει βαθύ το τραύμα του εμφυλίου πολέμου και του ψυχροπολεμικού κλίματος που κυριάρχησε τις δεκαετίες του 1950 και '60.

2. Η Κόνιτσα πληρώνει το τίμημα της επιμεθορίου επαρχιακής περιοχής που αποκόπηκε βίαια από ένα κομμάτι της ενδοχώρας της (περιοχή Λεσκοβικίου κλπ) και στη συνέχεια αποκλείστηκε ερμητικά από αυτό,

3. Η Κόνιτσα ως πόλη με ανάμεικτο πληθυσμό πριν την απελευθέρωση κλήθηκε να βρει νέες ισορροπίες δημογραφικές, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές μετά την αποχώρηση των μουσουλμάνων και την εγκατάσταση των προσφύγων από τη Μικρά Ασία, μια διαδικασία δύσκολη και επώδυνη.

4. Μεταπολεμικά, έχοντας υπάρξει ως επίκεντρο των πολεμικών συγκρούσεων, έπρεπε να επουλώσει τις πληγές και να επιβιώσει μέσα σε ένα κύμα εξόδου προς τα αστικά κέντρα και το εξωτερικό, μιλάμε για τη μετανάστευση εκούσια ή ακούσια...

5. Η Κόνιτσα, ενώ έχασε πληθυσμό, από την άλλη δέχτηκε άλλους τόσο από τα χωριά της όσο και από την Αλβανία. Έτσι, όλοι αυτοί μαζί με τους πρόσφυγες και τους λίγους παλιούς Κονιτσιώτες που έμειναν συγκρότησαν το νέο πληθυσμό, ένα ετερόκλητο μείγμα που άρχισε να ψάχνει κανόνες συμβίωσης και συνοχής. Δύσκολη υπόθεση....

6. Μέσα σε αυτή την ρευστή όσο και αβέβαιη κατάσταση ο κρατικός μεταπολεμικός μηχανισμός και η τοπική Μητρόπολη έμελλε να παίξουν έναν καθοριστικό ρόλο σε ό,τι αφορά τον κοινωνικό και πολιτικό έλεγχο, έναν έλεγχο που εύκολα μετατρεπόταν σε επιτήρηση για τον επιπλέον λόγο της μεθοριακότητας.

7. Τα ως άνω δεδομένα δημιούργησαν ένα κοινωνικό-πολιτικό κλίμα μέσα στο οποίο κάθε διαφορετική έκφραση και φωνή εύκολα περιθωριοποιούνταν. Αυτό άρχισε να αλλάζει την δεκαετία του 1980.

8. Οι αλλαγές της δεκαετίας του 1980 προκάλεσαν ρήγματα, αντιδράσεις και εντάσεις. Πάντως, παρατηρείται μια κινητικότητα ιδεών που αμφισβητούν το μέχρι τότε status quo.

9. Οι δεκαετίες του 1980 και '90 σημαδεύτηκε από τους όρους και τις ρητορικές της "ανάπτυξης" και των "προγραμμάτων" με φτωχά αποτελέσματα στο πεδίο της πρωτογενούς παραγωγής, αφού η έμφαση δόθηκε κυρίως στον τουρισμό.

10. Η όποια αρχική αισιοδοξία για συγκράτηση του νεανικού πληθυσμού τις επόμενες δεκαετίες εξατμίστηκε.

11. Σήμερα, μετά και την αποσύνθεση του τομέα των υπηρεσιών, κυριαρχεί η απογοήτευση και η απαισιοδοξία, ιδιαίτερα ανάμεσα στους νέους.

12. Οι ρητορικές παραμένουν οι ίδιες: τουρισμός, τουρισμός, τουρισμός με διάφορους επιθετικούς προσδιορισμούς ( θρησκευτικός, ιαματικός, περιβαλλοντικός, αγροτικός κ.ο.κ).  Τελευταία προστέθηκε και ο εκπολιτιστικός- πολυπολιτισμικός τουρισμός...

13. Το έλλειμμα συνολικού οράματος είναι φανερό και οι κραυγές και αλληλοκατηγορίες περισσεύουν. 

14. Το μέλλον αόρατον...

*Ο Βασίλης Νιτσιάκος είναι καθηγητής Κοινωνικής Λαογραφίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων