Το διαπραγματευτικό «χαρτί» ενός αρχαιολογικού χώρου

Το προτεινόμενο μάστερ πλαν της ΟΛΗΓ ΑΕ, η οποία ελέγχεται από τον όμιλο Γκριμάλντι (κατέχει το 67% του πλειοψηφικού πακέτου), έρχεται να μετατρέψει το λιμάνι της Ηγουμενίτσας σε μια βιομηχανική ζώνη. Η αντίδραση της θεσπρωτικής κοινωνίας είναι μεγάλη, με τον Δήμο Ηγουμενίτσας να έχει αναλάβει να δώσει μια μεγάλη «μάχη» σε πολλά επίπεδα.

Ένα από τα βασικά διαπραγματευτικά «χαρτιά» του Δήμου Ηγουμενίτσας είναι ο αρχαιολογικός χώρος που υπάρχει στη χερσαία ζώνη του λιμένα, στη θέση «Ζάβαλι» του Λαδοχωρίου. Ένας ιδιαίτερα σημαντικός αρχαιολογικός χώρος ο οποίος δεν έχει προλάβει ακόμη να γίνει επισκέψιμος. Το προτεινόμενο μάστερ πλαν ορίζει αυτή την περιοχή ως περιοχή εμπορικών/βιομηχανικών χρήσεων, περιλαμβάνοντας μεταξύ άλλων εξυπηρέτηση ασυνόδευτων φορτίων αλλά και χύδην φορτίων και χώρο για logistics, με παράλληλη κατάργηση του υπάρχοντος πάρκινγκ και της ξεχωριστής εισόδου. 

Στην περιοχή αυτή από το ισχύον μάστερ πλαν (του 2014), κοντά στον αρχαιολογικό χώρο, προβλεπόταν να γίνει ένας τερματικός επιβατικός σταθμός (Τ4). Ωστόσο, δεν προχώρησε ο σχεδιασμός. Κατασκευάστηκε μόνο μια είσοδος με διαμόρφωση εσωτερικής οδοποιίας και πάρκινγκ που θα εξυπηρετούσε τον αρχικά προβλεπόμενο επιβατικό σταθμό και τον αρχαιολογικό χώρο.

Όπως αναφέρεται στο προτεινόμενο μάστερ πλαν, εφόσον δεν κατασκευάστηκε ο τερματικός σταθμός Τ4 και ο υφιστάμενος αρχαιολογικός χώρος (δεν είναι ακόμη τουλάχιστον επισκέψιμος), αίρεται υπό την σχετική έγκριση του υπουργείου Πολιτισμού, «ο προηγούμενος σχεδιασμός και το σύνολο της έκτασης (20 στρέμματα) νοτίως της κυρίως εισόδου που αφορούσε τον αρχαιολογικό χώρο, αποδίδεται εκ νέου στον λιμένα ώστε να καλυφθεί η ολοένα και μεγαλύτερη κίνηση εμπορευμάτων».

Οι λέξεις-κλειδί είναι οι εξής: «υπό τη σχετική έγκριση του υπουργείου Πολιτισμού». Αυτές ακριβώς προσπαθεί να αξιοποιήσει ο Δήμος Ηγουμενίτσας για να μην προχωρήσει το προτεινόμενο μάστερ πλαν. Το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο (ΚΑΣ) του υπουργείου Πολιτισμού πρόκειται να συνεδριάσει στις 25 Νοεμβρίου για να συζητήσει το ζήτημα αυτό. Ο Δήμος Ηγουμενίτσας, όπως έχει αναφέρει ήδη σε πρόσφατη ανακοίνωσή του, θα παραστεί στο ΚΑΣ για να αναδείξει την ανάγκη προστασίας και ανάδειξης του αρχαιολογικού χώρου και της προοπτικής λειτουργίας του ώστε να αποτελέσει επισκέψιμο χώρο και να συνδεθεί με την πόλη.

Ο εν λόγω αρχαιολογικός χώρος καλύπτει μια έκταση 2,5 στρεμμάτων, από τα οποία τα 1,8 στρέμματα είχαν απαλλοτριωθεί από το υπουργείο Πολιτισμού στα τέλη της δεκαετίας του ’80. Το 2023, με απόφαση της ΟΛΗΓ ΑΕ (πριν την ιδιωτικοποίηση του λιμανιού), έγινε η παραχώρηση άλλων 645 τ.μ. για τον αρχαιολογικό χώρο.

Γιατί είναι σημαντικός όμως αυτός ο αρχαιολογικός χώρος; Και τι περιλαμβάνει;

Ήταν το 1975, όταν κατά τις εργασίες κατασκευής του αποχετευτικού δικτύου της Ηγουμενίτσας, στην εν λόγω έκταση, που τότε ήταν ένας ελαιώνας, βρέθηκαν δύο τεμάχια μιας σαρκοφάγου. Οι ανασκαφές που ακολούθησαν, έφεραν στο φως τα ερείπια μιας ρωμαϊκής αγρέπαυλης, αποτελούμενης από ένα κτιριακό συγκρότημα 13 χώρων, και ενός μαυσωλείου.

Στο μαυσωλείο, διαστάσεων 10,60×7,50 μ., που είχε την ίδια μορφή με τα μαυσωλεία της Νικόπολης, εντοπίστηκαν τρεις μαρμάρινες σαρκοφάγοι.

Το εσωτερικό του μαυσωλείου κατά την ανασκαφική έρευνα του 1975

Η πιο ακέραιη από τις σαρκοφάγους, εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ιωαννίνων. Η κύρια παράσταση εικονίζει σκηνές από τα λύτρα του Έκτορα, το νεκρό σώμα του οποίου σύρεται δεμένο από τα πόδια από άρμα.

Σημαντική είναι και άλλη μία σαρκοφάγος, η οποία εκτίθεται στον αύλειο χώρο του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηγουμενίτσας. Η σαρκοφάγος του Αντώνιου, όπως αποκαλείται. Σε αυτήν τη μαρμάρινη σαρκοφάγο, το κάλυμμα απεικονίζει μια ανακεκλιμένη ανδρική μορφή –στο μέσο της κύριας όψης έχει χαραχθεί το όνομά του και η ηλικία θανάτου: Αντώνιος Ευάρεστος Ετών ΚΑ’ Χαίρε (ο πρόσχαρος Αντώνιος, 21 ετών).

«Τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα στο Ζάβαλι Λαδοχωρίου σχετίζονται με την εγκατάσταση στην ύπαιθρο του ελλαδικού χώρου αρχικά ρωμαίων γαιοκτημόνων, διαδικασία που στην Ήπειρο ξεκινά ήδη από τα τέλη του 2ουαι. π.Χ., και στη συνέχεια ντόπιων μεγαλοκτηματιών, που ακολουθούν το παράδειγμά τους. Ο ιδιοκτήτης της αγροικίας ‒ πιθανότατα ελληνικής καταγωγής, κρίνοντας από την ελληνική επιγραφή της σαρκοφάγου με το όνομα του Αντώνιου ‒ εκμεταλλεύεται, κατά τη διάρκεια της ήρεμης περιόδου της pax romana, την πεδινή έκταση που απλώνεται πίσω από το μυχό του κόλπου της Ηγουμενίτσας και, χρησιμοποιώντας την εξαιρετικά ευνοϊκή γεωγραφικά θέση της περιοχής, εμπορεύεται τα αγροτικά προϊόντα του, διακινώντας τα κυρίως δια θαλάσσης. Μέσω της ίδιας οδού έφτασαν προφανώς στα χέρια του και οι πλούσια κοσμημένες αττικές σαρκοφάγοι, στις οποίες ενταφιάστηκε ο ίδιος και τα μέλη της οικογένειάς του, ενδεικτικές της οικονομικής επιφάνειας στην οποία είχε ανέλθει» αναφέρει η αρχαιολόγος Κασσιανή Λάζαρη σε εργασία της που δημοσιεύτηκε στον τόμο «Θεσπρωτία Ι» το 2019 (πρακτικά Α’ Αρχαιολογικού και Ιστορικού συνεδρίου για τη Θεσπρωτία).

Από την pax romana στη σύγχρονη εποχή με την Ηγουμενίτσα να βρίσκεται στα απόνερα μιας ιδιωτικοποίησης που «βλέπει» το λιμάνι διαφορετικά από ό,τι το βλέπει η θεσπρωτική κοινωνία.