Δημοτικό Μουσείο: Μια συλλογή που κινδυνεύει…

Το Δημοτικό Μουσείο Ιωαννίνων, το οποίο στεγάζεται εδώ και έναν αιώνα περίπου στο τζαμί Ασλάν πασά, στην ομώνυμη ακρόπολη του Κάστρου, διαθέτει μια συλλογή 1461 αντικειμένων. Από αυτά, εκτίθενται τα 505 αντικείμενα. Τα υπόλοιπα βρίσκονται σε αποθηκευτικούς χώρους. Το Μουσείο, δε, είναι από πιο επισκέψιμα σημεία της πόλης των Ιωαννίνων. Τριάντα χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο.

Όλα καλά και όλα ωραία; Όχι. Δυστυχώς η πραγματικότητα γύρω από τη συλλογή του Δημοτικού Μουσείου αποτελεί μια προσβολή για την ίδια την πόλη και για τις δημοτικές αρχές διαχρονικά. Επί της ουσίας, το Δημοτικό Μουσείο παραιτήθηκε και αφέθηκε να λειτουργεί στον αυτόματο πιλότο επί δεκαετίες, βασιζόμενο στη μνημειακή αξία του τζαμιού και στην περίοπτη θέση στην οποία βρίσκεται.

Ένα μουσείο όμως δεν χρειάζεται μόνο κάποιον ή κάποιους για να το ανοίγουν και να το κλείνουν, εντός ενός συγκεκριμένου ωραρίου εργασίας. Η διαχείριση ενός μουσείου απαιτεί πολλά πράγματα και πάνω απ’ όλα σεβασμό και συνειδητοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς που αυτό εμπεριέχει.

Και σίγουρα δεν συνάδει με την πραγματικότητα που περιγράφηκε κατά την εκδήλωση που διοργάνωσε χτες το απόγευμα ο Δήμος Ιωαννιτών, στα παλιά σφαγεία, για την παρουσίαση της ψηφιακής καταγραφής και τεκμηρίωσης της συλλογής του Δημοτικού Μουσείου .

Μια δράση που υλοποιήθηκε από το υπουργείο Πολιτισμού στο πλαίσιο προγραμματικής σύμβασης με τον Δήμο Ιωαννιτών. Η υπουργός Λίνα Μενδώνη ήταν παρούσα στην εκδήλωση και παρέδωσε στον δήμαρχο Θωμά Μπέγκα τους δύο τόμους της όλης εργασίας. Αυτή η στιγμή ήταν η μοναδική στιγμή πανηγυρικού τύπου, αν μπορεί κανείς να δώσει αυτόν τον χαρακτηρισμό. Από αυτές τις στιγμές που οι φωτογράφοι σπεύδουν να απαθανατίσουν...

Τα μέλη της ομάδας έργου που ανέλαβε την ψηφιακή καταγραφή και τεκμηρίωση της συλλογής, αποκάλυψαν μια κάθε άλλο παρά ιδανική πραγματικότητα που κάποιοι μπορεί να γνώριζαν σε μεγάλο ή μικρό βαθμό ή μπορεί να υποψιάζονταν.

Η πιο δυσάρεστη αποκάλυψη (με ή χωρίς εισαγωγικά) ήταν το γεγονός ότι πολλά τεκμήρια ήταν και παραμένουν αποθηκευμένα επί δύο δεκαετίες τουλάχιστον σε ένα τμήμα του μεντρεσέ –το κτίριο που βρίσκεται παραπλεύρως του τζαμιού Ασλάν πασά-, χωρίς να έχει ληφθεί κανένα μέτρο διαφύλαξης και προστασίας.

Αποθηκευμένα σε έναν ακατάλληλο χώρο, τοποθετημένα μέσα σε παλιά ξύλινα μπαούλα ή και «τακτοποιημένα» σε κάποια άκρη του μεντρεσέ. Η ομάδα έργου έκανε λόγο για ύπαρξη ακόμα και μη αναστρέψιμων φθορών σε πολλά τεκμήρια.

Αρκετά από αυτά τα αποθηκευμένα τεκμήρια ανήκουν στη συλλογή του πρώην δημάρχου και δωρητή Βασίλειου Πυρσινέλλα. Όσον αφορά δε την τεκμηρίωση, από τα 264 αντικείμενα ενός καταλόγου του 1986 για τη δωρεά Πυρσινέλλα, έχουν ταυτοποιηθεί τα 141. «Τα υπόλοιπα δεν μπορούν να αποδοθούν στη δωρεά Πυρσινέλλα, παρότι παρουσιάζουν ομοιότητες τεκμηρίωσης…» όπως ειπώθηκε χαρακτηριστικά. Σημειωτέον ότι αποθηκευτικοί χώροι υπάρχουν και εντός του μουσείου. Εκεί η κατάσταση είναι σαφώς καλύτερη από την «αποθήκη» στον μεντρεσέ, αλλά όχι η καλύτερη δυνατή.

Η ανάγκη εύρεσης ενός κατάλληλου χώρου

Σε αυτό το σημείο, η ομάδα έργου έθεσε ως επιτακτική την ανάγκη εύρεσης ειδικού χώρου (με κατάλληλες και ελεγχόμενες συνθήκες μικροκλίματος) για την αποθήκευση των τεκμηρίων αυτών, όπως και την ανάγκη σωστικής πια συντήρησης κάποιων τεκμηρίων καθώς υπάρχει κίνδυνος μερικής ή ολικής απώλειας του υλικού.

Όσον αφορά τη συντήρηση των αντικειμένων που εκτίθενται, ούτε εκεί τα πράγματα είναι πολύ καλά, με τα εκθέματα να επηρεάζονται αρνητικά από τις υπάρχουσες συνθήκες. Οι περιβαλλοντικές συνθήκες εντός του μουσείου περιγράφηκαν ως εξής: υγρασία πάνω από τα επιτρεπτά όρια, έντονο φυσικό φως με τις υπάρχουσες κουρτίνες να μην παρέχουν προστασία από υπεριώδη ακτινοβολία, ακατάλληλος φωτισμός, κανένας έλεγχος της θερμοκρασίας εντός των προθηκών κλπ.

Η πρόταση επανέκθεσης

Κατά την εκδήλωση, η ομάδα έργου κατέθεσε την πρότασή της για την επανέκθεση της συλλογής του μουσείου. Η πρότασή της είναι να αναπτυχθεί το μουσειολογικό πρόγραμμα σε τρία μνημεία: στο τζαμί Ασλάν πασά, σε ένα τμήμα του μεντρεσέ και στο κτίριο της Οθωμανικής Βιβλιοθήκης (όταν αυτά αποκατασταθούν).

Η ομάδα έργου με την πρότασή της έκανε σαφή παραπομπή στον αρχαιολόγο Δημήτριο Κωνστάντιο, πάνω στην πρόταση του οποίου βασίστηκε το 1985 η ανάπτυξη του μουσείου σε τρία μέρη (χριστιανική, μουσουλμανική και εβραϊκή κοινότητα).

Το σκεπτικό του προτεινόμενου προγράμματος βασίζεται στην αφήγηση της ιστορίας της πόλης των Ιωαννίνων μέσα από τους ανθρώπους της και μέσα από τα μνημεία της.

Η επανέκθεση δε της συλλογής προτείνεται να παρουσιάζει την ιστορία του μουσείου, τους πρωταγωνιστές, τους δωρητές και την αποδοχή του θεσμού της δωρεάς, με τα εκθέματα να συνοδεύονται από κείμενα, απεικονίσεις, οπτικοακουστικές εφαρμογές κλπ.

Είναι σαφές ότι οι δωρεές αποτέλεσαν τον ακρογωνιαίο λίθο του Δημοτικού Μουσείου. Η συλλογή του μουσείου, ωστόσο, μέσα στις δεκαετίες, δέχτηκε δύο μεγάλα χτυπήματα. Πολλά τεκμήρια, αργυρά και χρυσά κυρίως, εξαφανίστηκαν. Πιο συγκεκριμένα κλάπηκαν το 1936 και το 1990.

Το Δημοτικό Μουσείο βρέθηκε μέσα στον χρόνο αντιμέτωπο και με άλλες προκλήσεις όπως τις παρουσίασε ο επικεφαλής της ομάδας έργου Αλέξης Φραγκιάδης: την απώλεια του αρχικού κατάστιχου των τεκμηρίων τη δεκαετία του ’60, την πτώση κεραυνών που προκάλεσαν μεγάλη ζημιά στο μουσείο ιδίως τον χειμώνα του 1985 αλλά και την ελλιπή στεγάνωση όπως αυτή προέκυψε μετά από άτεχνες παρεμβάσεις στη στέγη κατά τον 19^ο αιώνα.

Στον 21^ο αιώνα τώρα, είναι γεγονός ότι από το 2016 η τότε (και σημερινή) δημοτική αρχή του Θωμά Μπέγκα είναι αυτή που οραματίστηκε τη δημιουργία ενός πάρκου πολιτισμού στην ακρόπολη του Ασλάν πασά. Ο σχεδιασμός αυτός προβλέπει μεταξύ άλλων την αποκατάσταση του τζαμιού του Ασλάν πασά και την επανέκθεση της συλλογής του μουσείου –η μελέτη για την αποκατάσταση του τζαμιού δεν έχει τελειώσει ακόμη.

Με τα νέα δεδομένα, είναι προφανές ότι επείγει και η σωστή αποθήκευση των τεκμηρίων και η όσο το δυνατόν καλύτερη συντήρησή τους. Ώστε να υπάρχει ένα πλούσιο μουσειολογικό υλικό προς επανέκθεση…

Και ένα άβολο περιστατικό 

Η χτεσινή εκδήλωση θα μπορούσε να είχε τελειώσει με έναν σκεπτικισμό και προβληματισμό και μια ήσυχη αποχώρηση των παρόντων.

Τα πράγματα όμως δεν έγιναν έτσι. Δυστυχώς σημειώθηκε ένα περιστατικό, αρκετά άβολο, που έφερε τη δημοτική αρχή Ιωαννίνων σε πολύ δύσκολη θέση. Το εν λόγω περιστατικό επιβάρυνε ακόμα περισσότερο την ήδη τεταμένη ατμόσφαιρα μεταξύ κας Μενδώνη και δημοτικής αρχής, λόγω των επίμονων παρατηρήσεων της πρώτης για την όχι και τόσο καλή πορεία των έργων πολιτισμού στον Δήμο.

Προς το τέλος της εκδήλωσης, κατά τη διαδικασία συζήτησης με το κοινό, τον λόγο πήρε η νυν διευθύντρια Πολιτισμού του Δήμου, η οποία μίλησε για «παραλείψεις και ίσως λάθη» εκ μέρους της ομάδας έργου, φέρνοντας ως παράδειγμα τα τεκμήρια της δωρεάς Πυρσινέλλα που βρίσκονται αποθηκευμένα, σε κακή κατάσταση, στον μεντρεσέ. Η διευθύντρια Πολιτισμού είπε ότι τα αντικείμενα αυτά δεν είναι του Δημοτικού Μουσείου, αλλά πήγαν εκεί από την οικία Πυρσινέλλα (σημερινή Δημοτική Πινακοθήκη).

«Απλώς κάποια στιγμή δεν είχαμε πού να τα πάμε και τα αποθηκεύσαμε εκεί» ήταν η φράση που είπε και αυτή που προκάλεσε λίγα λεπτά αργότερα την αντίδραση της υπουργού. Αρχικά, ο κ. Φραγκιάδης ανέφερε: «Ευτυχώς που τα ανοίξαμε. Τα βρήκαμε μουχλιασμένα, επειδή έτρεχαν νερά στον μεντρεσέ… Ελπίζουμε να ανήκουν στο μουσείο γιατί είναι σημαντικά πράγματα».

Κι ακολούθως ήρθε η παρέμβαση της κας Μενδώνη: «Αν αυτά δεν ανήκουν στο Μουσείο θα πρέπει να ευχαριστήσετε διπλά την ομάδα εργασίας. Αυτά δεν ανήκουν σε κανέναν Δήμο και κανένα υπουργείο. Είναι κληρονομιά του ελληνικού λαού και δεν δικαιολογείται κανείς να τα μεταχειρίζεται με τέτοιον τρόπο. Κάποιος έκανε αυτή τη δωρεά. Κάποιος είχε το μεράκι να τα μαζέψει αυτά. Το γεγονός ότι είναι σε αυτή την κατάσταση, μέσα στον μεντρεσέ, δεν περιποιεί τιμή σε κανέναν».

Ο αντιδήμαρχος Πολιτισμού Μηνάς Πασχόπουλος μίλησε αμέσως μετά για να πει ότι «η ομάδα δεν έκανε κανένα λάθος. Η καταγραφή είναι πολύ σημαντική. Άλλωστε σκοπός ενός μουσείου είναι η παρουσίαση της ιστορίας της πόλης και των αντικειμένων της…».

Παρόντες στην εκδήλωση ήταν μεταξύ άλλων οι βουλευτές Ιωαννίνων Γιώργος Αμυράς και Μαρία Κεφάλα, όπως και αντιδήμαρχοι και στελέχη της δημοτικής αρχής. Από τις παρατάξεις της αντιπολίτευσης δεν παραβρέθηκε κανείς. Όπως δεν παραβρέθηκε και ο περιφερειάρχης Ηπείρου Αλέκος Καχριμάνης, ο οποίος, σύμφωνα με το πρόγραμμα της εκδήλωσης, ήταν να κάνει χαιρετισμό.

Υστερόγραφο: Με την ψηφιακή καταγραφή τους, τα τεκμήρια αυτά περνάνε στο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα του Εθνικού Αρχείου Μνημείων. Αναμένονται ανακοινώσεις για το πότε το υλικό αυτό θα είναι προσβάσιμο, ψηφιακά, και στους πολίτες μέσω της πύλης των Ψηφιακών Συλλογών Κινητών Μνημείων.