Από τράπεζα… Δημαρχείο: Το «καλλιτεχνικώτατον κτίριο» και το «ηθικό χρέος»

Το κτίριο του Δημαρχείου είναι ένα από τα πιο σημαντικά κτίρια της πόλης των Ιωαννίνων –αν και η σημερινή του όψη είναι αρκετά ταλαιπωρημένη, με εμφανή την ανάγκη ανακαίνισης.

Το κτίριο αυτό, που μετράει περίπου έναν αιώνα ζωής, δεν έγινε για να στεγάσει Δημαρχείο, αλλά υποκατάστημα της Εθνικής Τράπεζας. Στον χώρο της ανέγερσης, μέχρι το 1930 υπήρχε το οθωμανικό διοικητήριο, το οποίο κάηκε.

Κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, με την ενσωμάτωση των Νέων Χωρών (όπως της Ηπείρου, που απελευθερώθηκε το 1913) και τη μεταβολή της ελληνικής οικονομίας, η Εθνική Τράπεζα ανέλαβε έναν κομβικό ρόλο, προχωρώντας σε ένα εκτεταμένο πρόγραμμα ανέγερσης νέων κτιρίων σε όλη τη χώρα. Τον σχεδιασμό και την κατασκευή των υποκαταστημάτων ανέλαβαν οι τεχνικές υπηρεσίες της τράπεζας υπό την καθοδήγηση του διευθυντή, αρχιτέκτονα Νικόλαου Ζουμπουλίδη (1888-1969)

Ο Ζουμπουλίδης ήταν αυτός που σχεδίασε και το κτίριο της τράπεζας στα Γιάννενα -την ίδια περίοδο, στην πόλη, δραστηριοποιούνταν και ο σημαντικός αρχιτέκτονας Αριστοτέλης Ζάχος, χωρίς να αποκλείεται κάποια αλληλεπίδραση.

Όπως κα σε άλλα κτίρια της Εθνικής Τράπεζας (π.χ. της Πρέβεζας), της περιόδου εκείνης, χρησιμοποιήθηκαν κεραμικά πλακίδια ως στοιχεία εξωτερικής διακόσμησης. Κάτι που αποδίδεται και στην επιλογή της διοίκησης της τράπεζας να στηρίξει την εγχώρια κεραμική βιοτεχνία. Κάτω, λοιπόν, από το γείσο της στέγης και συνδυασμό με μια «λωρίδα» από πλίνθους, «ακολουθεί» μια ζωφόρος από κεραμικά πλακίδια σε σχήμα ελισσόμενου βλαστού, με ζωντανά χρώματα, σε λευκό φόντο.

Οι κίονες του ισογείου και τα πλίνθινα τόξα του ορόφου, αποτελούν τα νεοβυζαντινά στοιχεία του κατασκευασμένου με οπλισμένο σκυρόδεμα κτιρίου.

Την ανέγερση του κτιρίου, στις αρχές της δεκαετίας του ’30, επέβλεψε ο αρχιτέκτονας Αριστομένης Βάλβης –με τον Ζουμπουλίδη να έχει αναλάβει τη θέση του τεχνικού συμβούλου της Τράπεζας της Ελλάδας. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, κατά περιόδους, την επίβλεψη είχε ο Νικόλαος Σαλίβερος ο οποίος είχε αναλάβει ανάλογη αποστολή στην Πρέβεζα, όπου ανεγειρόταν επίσης κτίριο για την Εθνική Τράπεζα.

Το ισόγειο του κτιρίου χρησιμοποιήθηκε για τις υπηρεσίες της Εθνικής Τράπεζας, ενώ ο όροφος αποτέλεσε την κατοικία του διευθυντή της τράπεζας και περιοδικά τον χώρο φιλοξενίας επισήμων, όπως του βασιλικού ζεύγους.

Η τράπεζα, όπως όλα δείχνουν, ξεκίνησε να λειτουργεί τα χρόνια 1937-38. Σε αυτό το ιδιόκτητο κτίριο, η Εθνική Τράπεζα δεν έμεινε ούτε δυο δεκαετίες. Το 1953, η διοίκηση αποφάσισε να παραχωρήσει το κτίριο στον Δήμο Ιωαννιτών για τη στέγαση της Ζωσιμαίας Βιβλιοθήκης «ως ελάχιστην εξόφλησιν του ηθικού χρέους της Τραπέζης προς την πόλιν αυτήν, εκ της οποίας προήλθεν ο Γεώργιος Σταύρου και η πλείας των μεγάλων εκείνων ευεργετών». Ο Γεώργιος Σταύρου ήταν ο πρώτος διοικητής της Εθνικής Τράπεζας.

Πώς το κτίριο «πέρασε» στον Δήμο Ιωαννιτών

Βέβαια, το «ηθικό χρέος» από μόνο του δεν αρκούσε. Μεγάλο ρόλο στην παραχώρηση αυτή είχαν δύο κρίσιμοι παράγοντες: ο αρχιεπίσκοπος Αθηνών Σπυρίδων Βλάχος, με καταγωγή από το Πωγώνι και διατελέσας και μητροπολίτης Ιωαννίνων (1941-1949), και η συγχώνευση της Εθνικής Τράπεζας με την Τράπεζα Αθηνών (η δεύτερη απορροφήθηκε από την πρώτη).

Στις 3 Δεκεμβρίου του 1953, έγινε η συνεδρίαση του διοικητικού συμβουλίου της Εθνικής Τράπεζας Ελλάδος και Αθηνών (το «Αθηνών» θα αποχωρούσε από την επωνυμία της τράπεζας το 1958) υπό την προεδρία του τότε διοικητή Κωστή Ηλιάσκου, ο οποίος πριν ήταν πρόεδρος της Τράπεζας Αθηνών. Στη συνεδρίαση αυτή, αποφασίστηκε η παραχώρηση του ακινήτου στα Γιάννενα στον Δήμο για να χρησιμεύσει το ισόγειο ως βιβλιοθήκη και ο όροφος για κατάλυμα των βασιλέων κατά τις επισκέψεις τους στην πόλη, με τον Ηλιάσκο να κάνει και ένα σχόλιο για το επίμαχο ακίνητο.

«Το καλλιτεχνικώτατον τούτο κτίριον αντιλαμβάνεται ότι η κατασκευή και η εμφάνισίς του υπερβαίνουν κατά πολύ τις απαιτήσεις ενός Καταστήματος Τραπέζης, έστω και εάν τούτο ήτο της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος. Τούτ’ αυτό παρατηρείται και ως προς τον άνω όροφον ο οποίος υπερβαίνει κατά πολύ τας ανάγκας μιας κατοικίας διά τον εκάστοτε διευθυντήν του υποκαταστήματος, υπόδειξις δε τούτο είναι ότι επανειλημμένως κατέλυσαν εκεί οι βασιλείς της Ελλάδος» είπε.

Ενδιαφέρον έχει όμως το σκεπτικό της απόφασης για την παραχώρηση του κτιρίου και τα όσα καταγράφηκαν σε εκείνη τη συνεδρίαση. Σύμφωνα με τα πρακτικά της συνεδρίασης, το ακίνητο είχε κριθεί ήδη από τη νέα συγχωνευμένη τράπεζα ως μη απαραίτητο και υπήρχε η δέσμευση να παραχωρηθεί στο Δημόσιο. Γιατί δεν ήταν απαραίτητο; Επειδή η Τράπεζα Αθηνών διέθετε ήδη ιδιόκτητο ακίνητο στην οδό Ανεξαρτησίας, που, εκείνη την εποχή, αποτελούσε το εμπορικό κέντρο των Ιωαννίνων.

Στην εισήγησή του, ο Ηλιάσκος ανέφερε χαρακτηριστικά: «Συμφώνως με προηγουμένην απόφασιν του Συμβουλίου το ακίνητον του καταστήματος Ιωαννίνων έχει περιληφθή εν τη καταστάσει των προσφερθέντων εις το Δημόσιον ακινήτων επαρχιακών καταστημάτων. Τούτο δε διότι ενώ από απόψεως εμφανίσεως το κτίριον της τέως Εθνικής Τραπέζης εν Ιωαννίνοις είναι ασυγκρίτως ανώτερον, εν τούτοις υστερεί πολύ από απόψεως θέσεως, ενώ αντιθέτως το ιδιόκτητον ακίνητον της τέως Τραπέζης Αθηνών ευρίσκεται εις επικαιρότατον σημείον της αγοράς και εάν εγκαταλείπομεν το δεύτερον υπέρ του πρώτου ο ανταγωνισμός θα επωφελείτο».

Από την εισήγηση προκύπτει ότι ο Δήμος Ιωαννιτών είχε καταθέσει πρόταση να αγοράσει το ακίνητο της (πρώην) Εθνικής Τράπεζας, «αλλά η διοίκησις της τραπέζης δεν εδέχθη διότι εθεώρη ότι είχε δεσμευθή έναντι του κράτους».

H άσκηση πίεσης και από τον αρχιεπίσκοπο

Μέχρι που ήρθε και η κατάλληλη πίεση του αρχιεπισκόπου Αθηνών Σπυρίδωνα Βλάχου στην κυβέρνηση Παπάγου. Ο Ηλιάσκος επεσήμανε στη συνεδρίαση: «Ο μακαριώτατος με επληροφόρησε προσφάτως ότι τόσον ο στρατάρχης πρωθυπουργός όσον και ο υπουργός Οικονομικών, παρητήθησαν πάσης αξιώσεως, λόγω γενομένης εις το κράτος προσφοράς του ακινήτου τούτου». Όλο αυτό το διάστημα, αλλεπάλληλες αντιπροσωπείες από τα Γιάννενα είχαν στραφεί τόσο στον αρχιεπίσκοπο όσο και στην κυβέρνηση, διεκδικώντας το ακίνητο της (πρώην) Εθνικής Τράπεζας.  

Ο αρχιεπίσκοπος ήταν παρών στη συνεδρίαση εκείνη, ως μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος και Αθηνών. Αφού έκανε αναφορά στον Γεώργιο Σταύρου και τους ηπειρώτες ευεργέτες, είπε: «Ενθυμούμαι ότι και ο Ιωάννης Δροσόπουλος (σ.σ. διοικητής της Εθνικής Τράπεζας από το 1928 έως το 1939) κατά τα εγκαίνια του καταστήματος αυτού είχε δηλώσει ότι η Εθνική Τράπεζα ιδιαιτέρως επεμελήθη της εμφανίσεως του κτιρίου διά να είναι τούτο αντάξιον των Ηπειρωτών ευεργετών του Έθνους και του Ηπειρωτικού Λαού». 

Από το ψηφιακό αρχείο της Ζωσιμαίας Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης

Στη συνέχεια, αναφέρθηκε στην ανάγκη ανασύστασης της Ζωσιμαίας Βιβλιοθήκης που είχε δεχθεί πλήγμα κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Ζωσιμαία Βιβλιοθήκη στεγαζόταν από το 1938 στο κτίριο της Ζωσιμαίας Παιδαγωγικής Ακαδημίας. Κατά τον πόλεμο, τα βιβλία μεταφέρθηκαν σε διάφορα κτίρια της πόλης.

Τα εγκαίνια του νέου σπιτιού της Βιβλιοθήκης στο πρώην κτίριο της Εθνικής Τράπεζας έγιναν το 1962. Εκεί παρέμεινε η βιβλιοθήκη μέχρι το 1987-88, οπότε και μεταφέρθηκε στη σημερινή της θέση (όπου βρίσκονταν τα πρώην δημοτικά λουτρά). Το πρώην κτίριο της Εθνικής Τράπεζας, μετά από την ανακαίνιση που έγινε, στεγάζει και συνεχίζει να στεγάζει το Δημαρχείο των Ιωαννίνων. 

Όσο για την Εθνική Τράπεζα, με την πάροδο του χρόνου, επέστρεψε κοντά... στην παλιά της γειτονιά, λίγο πιο κάτω από το Δημαρχείο, επί της οδού Αβέρωφ, σε ένα μεγάλο κτίριο που φέρει τη σφραγίδα του γιαννιώτη αρχιτέκτονα Βασίλη Χαρίση.

Πηγές:

Αρχείο Εθνικής Τράπεζας

Γενικά Αρχεία του Κράτους

Θεοδωρίου-Σωτηρίου Λίλα, «Ο Ιωάννης Ισηγόνης και τα κτίρια της Εθνικής Τράπεζας του μεσοπολέμου»