Το «αόρατο» μουσουλμανικό νεκροταφείο των Ιωαννίνων

Στην οδό Ευαγγελίδου, στην ανηφόρα προς τον «Φρόντζο», υπάρχει το (ανενεργό πια) μουσουλμανικό νεκροταφείο. Ο χώρος αυτός με τους λίγους τάφους είναι περιφραγμένος και διακριτικός, ενώ δεν υφίσταται κάποια πινακίδα ή επιγραφή που να «μαρτυρά» την… ύπαρξή του. Σχεδόν αόρατος...

Στα Γιάννενα, επί οθωμανοκρατίας, υπήρχαν πολλά νεκροταφεία, συνήθως στον περιβάλλοντα χώρο των τζαμιών αλλά και σε άλλες τοποθεσίες. Οι σουλτάνοι ή χαλίφηδες, θάβονταν σε τάφους-μαυσωλεία, σε τουρμπέδες, όπως είναι τουρμπές του Ασλάν πασά στη βορειοανατολική ακρόπολη του Κάστρου Ιωαννίνων. Εντός της ακρόπολης και γύρω από το τζαμί Ασλάν πασά, υπάρχουν κι άλλοι τάφοι επιφανών μουσουλμάνων με επιτύμβιες στήλες. Σημειωτέον ότι η μουσουλμανική θρησκεία δεν επιτρέπει την εκταφή των νεκρών.

Τα μουσουλμανικά νεκροταφεία, όντας βακούφικη περιουσία, εκποιήθηκαν από την Εθνική Τράπεζα (όντας διαχειρίστρια) μετά την ανταλλαγή πληθυσμών τα χρόνια 1923-24 στο πλαίσιο της Συνθήκης της Λωζάννης. Οι μεγάλοι χώροι αυτοί αξιοποιήθηκαν για τη δημιουργία κοινόχρηστων χώρων, πλατειών κλπ αλλά και για την ανέγερση των απαραίτητων δημόσιων κτιρίων.

Ο μουσουλμανικός πληθυσμός είχε αρχίσει να μειώνεται ήδη από το 1912 (την επόμενη χρονιά ήρθε και η Συνθήκη της Αθήνας με την οποία οι μουσουλμάνοι και της Ηπείρου απέκτησαν αυτόματα την ελληνική ιθαγένεια αλλά τους δόθηκε το δικαίωμα, εντός τριών ετών, να επιλέξουν την οθωμανική υπηκοότητα και να φύγουν από την Ελλάδα). Μέχρι το 1920, υπήρξε μαζική μετανάστευση λόγω των πολεμικών συγκρούσεων και της κατάρρευσης της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Το 1920, καταγράφηκαν στην πόλη των Ιωαννίνων 350 μουσουλμανικές οικογένειες. Σχεδόν όλοι οι μουσουλμάνοι των Ιωαννίνων, οι αποκαλούμενοι Τουρκογιαννιώτες, θα αποχωρούσαν τα επόμενα χρόνια. Παρέμειναν στον τόπο όσοι και όσες εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή πληθυσμών για διάφορους λόγους, όπως οι μουσουλμάνοι αλβανικής καταγωγής.

Από την απελευθέρωση ήδη, η Γενική Διοίκηση Ηπείρου είχε αναγνωρίσει τη μουσουλμανική κοινότητα (όπως και τις άλλες κοινότητες). Μετά το 1924, η μουσουλμανική κοινότητα μίκρυνε πολύ, με τα μέλη της να διεκδικούν τα δικαιώματά τους.

Και ένα από αυτά ήταν η ταφή των νεκρών τους.

Εν έτει 1927, ο δημοτικός σύμβουλος Δημήτρης Βλαχλείδης, αναπληρώνοντας τον απόντα δήμαρχο, ενημέρωσε το Δημοτικό Συμβούλιο ότι, σύμφωνα με ενημέρωση που είχε από τη Γενική Διοίκηση Ηπείρου, η Κοινωνία των Εθνών (προάγγελος του ΟΗΕ)-Τμήμα Μειονοτήτων διαβίβασε στην ελληνική κυβέρνηση διάβημα με το οποίο εξέφρασε τα παράπονά της για τη μη ύπαρξη μουσουλμανικού νεκροταφείου στα Γιάννενα. Ο Βλαχλείδης διέψευσε το περιεχόμενο του εν λόγω διαβήματος λέγοντας ότι «υπάρχει τοιούτον Νεκροταφείον εν τη ημετέρα πόλει, το ‘Μουσουλμανικόν Νεκροταφείον Μεϊδάν’, εις ο θάβονται οι μουσουλμάνοι».

Ωστόσο, στην ίδια συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου και με αφορμή προφανώς το διάβημα της Κοινωνίας των Εθνών, αποφασίστηκε να βρεθεί άλλη έκταση για μουσουλμανικό νεκροταφείο. Κι αυτό επειδή, όπως αναφέρεται στη σχετική απόφαση, το νεκροταφείο στη θέση «Μεϊδάν» βρίσκεται εντός της πόλης –κάτι που δεν επιτρέπουν οι αστυνομικές διατάξεις περί δημόσιας υγιεινής.

Μάλιστα, πάρθηκε και απόφαση χωροθέτησης του νεκροταφείου σε συγκεκριμένη έκταση: «Φρονούμεν ότι δύναται να χρησιμοποιηθή γήπεδον δύο στρεμμάτων εις των κειμένων τοιούτων πλησίον του Ισραηλιτικού Νεκροταφείου, στη θέση Τζεμ…, δι’ εγκατάστασιν δημοτικού μουσουλμανικού νεκροταφείου». Αποφασίστηκε επίσης να γίνει προσωρινά η περίφραξη της έκτασης με συρματόπλεγμα μέχρι να κατασκευαστεί περιτοίχισμα…

Το συρματόπλεγμα, όπως φαίνεται, παρέμεινε για πολλές δεκαετίες.

Το ζήτημα της περίφραξης επανήλθε πολλές φορές στο πέρασμα του χρόνου – ενώ είχε προκύψει και ένα ζήτημα καταπάτησης της ιδιοκτησίας του Δήμου. Στα τέλη της δεκαετίας του ’70, ο Νιζαμουντίν Γαζαλής Μετκόβεης, υπογράφων ως κτηματίας και κάτοικος Ιωαννίνων, με αίτησή του προς το Δημοτικό Συμβούλιο έκανε λόγο για παραμέληση του δημοτικού μουσουλμανικού νεκροταφείου. «Το περιφράσσον συρματόπλεγμα τον χώρον αυτόν δεν υπάρχει πλέον και παν τις διέρχεται διά μέσου αυτού πατώντας επάνω εις τους τάφους των νεκρών μας (σ.σ. μεταξύ των οποίων και η σύζυγός του Ισχάν Φουάτ Μουσταφά)» ανέφερε.

Κατήγγειλε επίσης ότι ο χώρος είχε μετατραπεί σε χώρο αποθήκευσης διάφορων υλικών από όμορους ιδιοκτήτες και ζητούσε περίφραξη με κιγκλίδωμα ή με τοιχίο όπως και εξωραϊσμό του χώρου του νεκροταφείου, κάνοντας γνωστή την πρόθεσή του να διαθέσει ο ίδιος το απαιτούμενο ποσό για τις ενέργειες αυτές.

«Διερωτώμαι κ. δήμαρχε γιατί η παραμέλησιν ταύτην εκ μέρους του Δήμου όταν τόσον τα χριστιανικά νεκροταφεία όσον και το Ισραηλιτικόν, είναι περιμανδρωμένα συμφώνως άλλωστε τω νόμω» ανέφερε.

Μετά την παρέμβαση αυτή, το Δημοτικό Συμβούλιο αποφάσισε να προχωρήσει σε σχετική μελέτη για την περίφραξη του μουσουλμανικού νεκροταφείου, αποδεχόμενο παράλληλα και το αίτημα του Μετκόβεη για κάλυψη των εξόδων από τον ίδιο.

Ο Μετκόβεης έμελλε να γίνει ο τελευταίος μουσουλμάνος που θάφτηκε στο νεκροταφείο αυτό, το 2011. Έναν χρόνο πριν, το νεκροταφείο είχε «ανοίξει» μετά από αρκετές δεκαετίες, όταν ο Δήμος Ιωαννιτών αποφάσισε να γίνει εκεί η ταφή ενός Αφγανού που είχε βρει τραγικό θάνατο κατά την προσπάθειά του να μπει σε πλοίο για την Ιταλία στο λιμάνι της Ηγουμενίτσας. Ήταν την εποχή που στο λιμάνι είχαν «εγκλωβιστεί» εκατοντάδες μη νόμιμοι μετανάστες. Τα επόμενα χρόνια, με την έλευση προσφύγων και μεταναστών στα Γιάννενα, προέκυψε ζήτημα ταφής των μουσουλμάνων.

Με το μικρό αυτό νεκροταφείο να μην μπορεί να χρησιμοποιηθεί λόγω υγειονομικών διατάξεων (σ.σ. εντός πόλης) και χρήσεων γης, η ταφή των μουσουλμάνων γίνεται πια σε έναν καθορισμένο, διακριτό χώρο στο δημοτικό νεκροταφείο Αγίου Νικολάου Κοπάνων.

Το μουσουλμανικό νεκροταφείο στην οδό Ευαγγελίδου παραμένει -ή καλύτερα προσπαθεί να παραμείνει- μια ακόμη «υπενθύμιση» της πολυ-πολιτισμικής ταυτότητας και της ιστορικής μνήμης των Ιωαννίνων...

Στο μουσουλμανικό νεκροταφείο των Ιωαννίνων βρίσκονται μεταξύ άλλων οι τάφοι δύο γυναικών: της Ραφέτ Μεσαρέ, συζύγου του Κενάν Μεσαρέ, και της Νουριγιέ Αλιαουντίν Μουσταφά, δωρήτριας του Δήμου Ιωαννιτών (η παιδική χαρά στη συμβολή των οδών Πουτέτση και Τζαβέλλα)