Αντισυνταγματικά ιδιωτικά και κερδοσκοπικά… μη πανεπιστήμια

Του Μιχάλη Τζουβάρα

Ένα σχετικά πρόσφατο και πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα για τη διασύνδεση και διαπλοκή μεταξύ του πολιτικού, οικονομικού και δικαστικού συστήματος.

Στο άρθρο 16 του ισχύοντος Συντάγματός μας που αφορά τα σχετικά με την Ανώτατη Εκπαίδευση και τις Επιστήμες ορίζεται: «Η ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από ιδρύματα που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου με πλήρη αυτοδιοίκηση. Τα ιδρύματα αυτά τελούν υπό την εποπτεία του Κράτους, έχουν δικαίωμα να ενισχύονται οικονομικά από αυτό και λειτουργούν σύμφωνα με τους νόμους… Οι καθηγητές των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων είναι δημόσιοι λειτουργοί... Η σύσταση ανώτατων σχολών από ιδιώτες απαγορεύεται». 

Η διατύπωση του προκειμένου άρθρου του Συντάγματος είναι σαφέστατη, ρητή, αδιάστικτη και απόλυτη. Ακόμη και ένας πρωτοετής φοιτητής της Νομικής Σχολής καταλαβαίνει ότι, όταν το Σύνταγμα αναφέρει τη λέξη «απαγορεύεται» εννοεί κυριολεκτικά ότι απαγορεύεται. Ότι δεν επιτρέπεται σε καμία περίπτωση. Ούτε κατ’ εξαίρεση, ούτε υπό όρους, ούτε με αστερίσκους!

Το Σύνταγμα εν προκειμένω ορθώνει ένα τριπλό και αδιαπέραστο τείχος απαγόρευσης ως προς την ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων και… παραρτημάτων και δεν αφήνει κανένα περιθώριο άλλης ερμηνείας. Δεν επιτρέπεται αυτό το σαφέστατο γράμμα (αλλά και πνεύμα) μιας διάταξης και πολύ περισσότερο μιας συνταγματικής διάταξης να μην λαμβάνεται σοβαρά υπόψη από τον οποιοδήποτε ερμηνευτή, ούτε επιτρέπεται να διαστρεβλώνεται, ανεξάρτητα του γεγονότος ότι για την ορθή ερμηνεία μερικές φορές μπορεί να λαμβάνονται σε συνδυασμό υπόψη και άλλες νομοθεσίες ή άλλα κριτήρια, όπως π.χ. το Ευρωπαϊκό και Διεθνές δίκαιο, η νομολογία του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και η νομολογία του Δικαστηρίου του Στρασβούργου κλπ.

Μόνο μετά από τη διαδικασία της Συνταγματικής Αναθεώρησης όπως περιγράφεται αναλυτικά στο άρθρο 110 του Συντάγματος και κατόπιν του αναγκαίου και απαραίτητου αριθμού των βουλευτών που θα την ψηφίσουν και αφού η αναθεωρηθείσα συνταγματική διάταξη δημοσιευθεί ως ψήφισμα σε σχετικό φύλλο στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης, μόνο από τότε και στο εξής θα μπορούσαν να ιδρυθούν ιδιωτικά πανεπιστήμια ή να συσταθούν ανώτατες σχολές από ιδιώτες-φυσικά ή νομικά πρόσωπα. Αφού πλέον θα το επέτρεπε η αναθεωρηθείσα συνταγματική διάταξη. 

Κι όμως! Ήδη από τον περασμένο Οκτώβριο λειτουργούν (αντισυνταγματικά) ιδιωτικά και… κερδοσκοπικά «Πανεπιστήμια» στην Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Ιδιαίτερα δε τρεις επί πλέον ιδιωτικές Νομικές Σχολές. Στην πραγματικότητα πρόκειται για τρία «μεταλλαγμένα» Κολλέγια που παριστάνουν τα «Πανεπιστήμια» και λειτουργούν ως «παραρτήματα» ξένων πανεπιστημίων. Πώς γίνεται άραγε αυτό; Επίσης κανένας αρμόδιος δεν σκέφθηκε τον υπερπληθωρισμό των δικηγόρων;

Ο νόμος 5094/2024

Στις 13-3-2024 δημοσιεύθηκε ο νόμος 5094 /2024 (ΦΕΚ Α’ 39) και, σύμφωνα με τα άρθρα 130 και επόμενα τούτου, η Πολιτεία επέτρεψε την εγκατάσταση και λειτουργία στη χώρα μας παραρτημάτων μητρικών ιδρυμάτων με τη μορφή νομικών προσώπων πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, μετά από εφαρμογή διαδικασίας αξιολόγησης (τι είδους και σε ποιο βαθμό άραγε;) από τα αρμόδια όργανα της χώρας. Αυτά τα «παραρτήματα» θα απονέμουν τίτλους σπουδών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και θα συνδέονται με ανώτατα εκπαιδευτικά ιδρύματα που εδρεύουν και είναι αναγνωρισμένα σε άλλα κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή ακόμη και σε τρίτες χώρες!. Η δε φοίτηση σε αυτά τα παραρτήματα θα γίνεται φυσικά χωρίς εξετάσεις και προφανώς με καταβολή ακριβών διδάκτρων εκ μέρους των φοιτητών (κι ας αναφέρει ο νόμος ότι δήθεν δεν θα είναι... κερδοσκοπικά) , αφού ουσιαστικά πρόκειται για σύμβαση παροχής «υπηρεσιών» σε πελάτες-φοιτητές! Οι δε καθηγητές τους είναι απλοί εργαζόμενοι που διδάσκουν και συνδέονται με σχέση εξαρτημένης εργασίας ιδιωτικού δικαίου, υποκείμενοι άμεσα στο διευθυντικό δικαίωμα του μεγαλοεπιχειρηματία-σχολάρχη «Πανεπιστημίου».

Η απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας

Κατά της εκδοθείσας σχετικής απόφασης του Υπουργού Παιδείας και Θρησκευμάτων ασκήθηκε αίτηση ακυρώσεως στο Συμβούλιο Επικρατείας από την Πανελλήνια Ομοσπονδία Συλλόγων Διδακτικού Προσωπικού των ΑΕΙ και έναν δικηγόρο Αθηνών.

Το βασικό και κυρίαρχο ζήτημα προς επίλυση ήταν εάν οι διατάξεις των άρθρων 130 επόμ. του ν. 5094/2024 που επέτρεπαν την ίδρυση νομικών προσώπων πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, δηλ. παραρτημάτων αλλοδαπών ΑΕΙ που εδρεύουν σε άλλα κράτη- μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης ή τρίτων χωρών, ήταν σύμφωνες με το άρθρο 16 του Συντάγματος (συνταγματικές) ή όχι (δηλ. αντισυνταγματικές). Εκδόθηκε τελικά η υπ’ αρ. 1918/2025 απόφαση της Ολομέλειας του ΣτΕ, η οποία αίφνης ανατρέποντας εκ βάθρων όλη τη μέχρι τότε πάγια νομολογία του Δικαστηρίου (συμπεριλαμβανόμενης της απαγόρευσης ίδρυσης και… παραρτημάτων ξένων πανεπιστημίων), απέρριψε κατά πλειοψηφία την ασκηθείσα αίτηση ακυρώσεως, κρίνοντας συνακόλουθα ότι οι παραπάνω διατάξεις είναι συνταγματικές και επομένως νομίμως επετράπη από την Πολιτεία η εγκατάσταση και λειτουργία στην Ελλάδα αυτών των μορφωμάτων-παραρτημάτων (των Νομικών Προσώπων Πανεπιστημιακής Εκπαίδευσης). Δηλαδή με δυο λόγια το απόλυτο «απαγορεύεται» του ισχύοντος Συντάγματος ερμηνεύθηκε και «διαβάστηκε» από την πλειοψηφία του Δικαστηρίου ως «επιτρέπεται». Ευτυχώς το κύρος, την τιμή και υπόληψη του ανωτάτου Δικαστηρίου, ως ύψιστου θεματοφύλακα της συνταγματικής νομιμότητας, διέσωσε η μειοψηφία των οκτώ μελών του. Με σθεναρότητα και βάσιμα νομικά επιχειρήματα υποστήριξε την ορθή λύση, ότι δηλ. η υπουργική απόφαση και οι διατάξεις των άρθρ. 130 επόμ. του ν.5094/2024 δεν ήταν σύμφωνες με το Σύνταγμα και ότι πρόδηλα ήταν αντισυνταγματικές.

Δεν έχει ξαναγίνει

Με την έκδοση της υπ’ αρ. 1918/2025 απόφασης του ΣτΕ συνέβη όμως το εξής παράδοξο και καταπληκτικό, που δεν έχει ξαναγίνει στα δικαστικά και νομικά χρονικά των 200 περίπου ετών ζωής του νεοελληνικού κράτους. Επήλθε ουσιαστικά αναθεώρηση του Συντάγματος χωρίς τη νόμιμη συνταγματική διαδικασία. Χωρίς καν την ύπαρξη Αναθεωρητικής Βουλής. Πραγματοποιήθηκε πρόωρα και καταφανώς αντισυνταγματικά η συνταγματική αναθεώρηση του άρθρου 16 Συντ. μέσω ενός κοινού (απλού) τυπικού νόμου.

Ποιος έχει ξαναδεί τέτοια αντισυνταγματική… συνταγματική Αναθεώρηση; Ποτέ κανείς στα χρονικά. Και ευχόμαστε να μην ξαναδούμε. Σημαντικό επίσης το ότι δεν «κουνήθηκε φύλλο». Πέραν της αυστηρής επιστημονικής κριτικής από έναν κλειστό κύκλο εξειδικευμένων συνταγματολόγων, καθηγητών του ευρωπαϊκού δικαίου και μερικών συνταξιούχων δικαστών -κυρίως του ΣτΕ-, σχεδόν ολόκληρη η υπόλοιπη κοινωνία ή δεν γνώριζε ή αδιαφόρησε παγερά, μην εξαιρουμένων σχεδόν όλων των πολιτικών της αντιπολίτευσης, εξεχόντων πνευματικών προσωπικοτήτων και επιφανών επιστημονικών συλλόγων.

Δεν είναι στην πρόθεσή μου να ασκήσω αμιγώς νομική κριτική στη δικαστική απόφαση. Ούτε επιτρέπεται να κάνω κατάχρηση του πολύ φιλόξενου, πλην περιορισμένου, αυτού χώρου. Άλλωστε το έχουν κάνει διεξοδικά πιο ειδικοί από μένα. Η συντριπτική πλειοψηφία των έγκριτων και ακομμάτιστων συνταγματολόγων και καθηγητών την έχει αποδοκιμάσει έντονα, την έχει επικρίνει και κατακρίνει και κυριολεκτικά την έχει «ξετινάξει». Μάλιστα σε κάποιες περιπτώσεις, εν μέσω αδυσώπητης επιστημονικής κριτικής και ανελέητου νομικού «ξυλοδαρμού» της, υφέρπει ανεπαίσθητα και κάποια ειρωνική, σκωπτική διάθεση-θυμηδία.

Η επίκληση από το νόμο και τη δικαστική απόφαση της GATS, δηλ. μιας Συνθήκης του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου για τις συναλλαγές στον τομέα του εμπορίου και των υπηρεσιών (χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, τραπεζικές υπηρεσίες, τηλεπικοινωνίες, μεταφορές, τουρισμός κλπ.), αποδεικνύει αφενός τη βιασύνη της κυβέρνησης να εξυπηρετήσει τους ιδιώτες σχολάρχες της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης χωρίς… συνταγματική αναθεώρηση και αφετέρου την αντισυνταγματικότητα των άρθρων 130 επόμ. του ν. 5094/2024.

Τι σχέση μπορεί να έχει η τριτοβάθμια εκπαίδευση και γενικότερα η Παιδεία και η πνευματική καλλιέργεια του φοιτητή και πώς γίνεται να συνδέεται αυτή και να αλληλεξαρτάται με τις μεταφορές, τις τηλεπικοινωνίες, τις τράπεζες και τον τουρισμό, ξέρει μόνο η πλειοψηφία της απόφασης. Ε όχι, δεν γίνεται να εμπορευματοποιηθεί η Ανώτατη Εκπαίδευση. Δεν πρέπει και δεν γίνεται σήμερα τα Πανεπιστήμιά μας να μετατραπούν σε επιχειρήσεις της ελεύθερης αγοράς. Όπως δεν πρέπει με κανέναν τρόπο οι φοιτητές μας να μετατραπούν σε πελάτες. Τουλάχιστον για όσο διάστημα ακόμη ισχύει το σημερινό Σύνταγμά μας. Υπάρχουν επιτέλους και κάποια όρια στην ερμηνευτική ευρηματικότητα.

Η εσπευσμένη απόφαση

Κλείνοντας θα σταθώ σε ένα ιδιαίτερο σημείο. Στο συντομότατο χρονικό διάστημα μέσα στο οποίο εκδόθηκε η δικαστική απόφαση. Γεγονός πρωτόγνωρο για τους δικαστικούς ρυθμούς του ΣτΕ. Θύμισε εκείνη την απόφαση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου με διαδίκους τους δανειολήπτες και τα ξένα funds. Eκδόθηκε η απόφαση μέσα σε δέκα μόλις ημέρες. Και φυσικά ήταν υπέρ των funds και όχι των ελλήνων δανειοληπτών. Έτσι και η απόφαση της Ολομέλειας του ΣτΕ εκδόθηκε και ανακοινώθηκε το δικαιοδοτικό πόρισμά της μέσα σε δύο μόλις μήνες. Ενώ ο μέσος όρος έκδοσης απόφασης της Ολομέλειας κυμαίνεται μεταξύ 1-2 ετών. Εύλογα λοιπόν διερωτάται ο κάθε πολίτης.

Προς τι άραγε αυτή η πολύ εσπευσμένη διάσκεψη και ανακοίνωση; Μήπως για να έχουν αρκετό χρονικό διάστημα μπροστά τους οι ιδιώτες πανεπιστημιοσχολάρχες, ώστε να μπορέσουν να προετοιμάσουν μέχρι τέλη Σεπτεμβρίου τις κτηριακές και άλλες υποδομές και λοιπές γραφειοκρατικές διαδικασίες και από τον Οκτώβριο του 2025 να είναι έτοιμοι να λειτουργήσουν και έτσι να «κερδίσουν» το εκπαιδευτικό έτος 2025—2026 ? Διερωτώμαι κι εγώ απλά ως πολίτης. Γιατί εάν ήταν να περιμένουν πότε θα πραγματοποιούνταν κανονικά και νόμιμα η συνταγματική αναθεώρηση του άρθρου 16 Συντ. θα περνούσαν τουλάχιστον 2-3 χρόνια. Θα έχαναν σίγουρα δίδακτρα και κέρδη τουλάχιστον 3 εκπαιδευτικών ετών. Ήταν ποτέ δυνατόν; Και για να το πω πιο λαϊκά και παραστατικά «ήταν πολλά, πάρα πολλά τα λεφτά… Άρη!» για να τα αφήσουν να πάνε χαμένα.

Δυστυχώς αυτά συμβαίνουν αγαπητέ αναγνώστη/ρια όταν σε ένα «κρα»ίδιο» υπάρχει ουσιαστικά και λειτουργεί μόνο μία Εξουσία, αντί για τρεις όπως ορίζει το Σύνταγμά μας (άρθρο 26) και όπως είχε διακηρύξει πριν από 278 χρόνια ο μεγάλος Γάλλος φιλόσοφος Σ.Λ. Μοντεσκιέ (το Πνεύμα των Νόμων—174)}.Η αυστηρή διάκριση των Εξουσιών, η ανεξαρτησία τους και η απεμπλοκή της μιας από την άλλη, αποτελεί θεμελιώδη αρχή και ακρογωνιαίο λίθο της Δημοκρατίας και του Κράτους Δικαίου. Αλλά το έτος 2026 στην Ελλάδα υπάρχει και λειτουργεί ουσιαστικά και σε όλα τα πεδία δράσης της δημόσιας ζωής μόνο η Εκτελεστική εξουσία. Έχει απορροφήσει τεχνηέντως τις άλλες δύο εξουσίες (Νομοθετική και Δικαστική) ή τις έχει ποδηγετήσει σε ολοκληρωτικό βαθμό. «Αλωνίζει» κυριολεκτικά ανεξέλεγκτα, χωρίς να δίνει λογαριασμό και λογοδοσία σε κανέναν. Η νομοθετική εξουσία (Βουλή) έχει μετατραπεί σε ένα διεκπεραιωτικό όργανο, το οποίο απλά επικυρώνει και «ψηφίζει» τα νομοσχέδια που της υποβάλλει η εκάστοτε Κυβέρνηση, χωρίς σχεδόν η ίδια να ασκεί ουσιαστικά την κυριαρχική εξουσία της και να νομοθετεί αυτοβούλως.

Άλλωστε πώς να νομοθετήσει όταν συνεδριάζει με μόλις 10-20 βουλευτές.

Η Δικαστική εξουσία έχει επίσης μεταμορφωθεί σε… θεραπαινίδα και υποχείριο της εκάστοτε Κυβέρνησης , αφού όλη την ηγεσία των ανωτάτων Δικαστηρίων τη διορίζει το εκάστοτε Υπουργικό Συμβούλιο. Δεν υφίσταται κανένας θεσμικός έλεγχος ούτε υπάρχουν σοβαρά θεσμικά «αντίβαρα» προκειμένου να εξισορροπήσουν το πολιτικό σύστημα. Αυτό πρέπει να το προσέξουμε ιδιαίτερα ως σύγχρονοι πολίτες.

Γιατί εδώ βρίσκεται κυρίως η κακοδαιμονία και η πηγή όλων των δεινών μας, που παρακολουθούμε καθημερινά. Των απίστευτων και αθεράπευτων φαινομένων της διαφθοράς, της διαπλοκής, των σκανδάλων, της γενικευμένης παρακμής και της σήψης μέχρι μυελού των oστών. Από τα κακουργήματα των Τεμπών, τις οργανωμένες και ξεδιάντροπες κλοπές και υπεξαιρέσεις ευρωπαϊκών χρημάτων από τον ΟΠΕΚΕΠE μέχρι το μέγα σκάνδαλο των υποκλοπών που θάφτηκε επιμελώς. O tempora o mores.

Θα είναι πολύ ευτυχείς αλήθεια εάν κάποιοι από τη γενιά μας κατορθώσουν κάποτε, στο άδηλο και αβέβαιο μέλλον να ζήσουν, έστω και λίγο, σε μια συντεταγμένη και ευνομούμενη χώρα με αρχές, αξίες και κράτος δικαίου και με πραγματική-αληθινή Δημοκρατία.

Έως τότε, «οψόμεθα ες Φιλίππους».

*Ο Μιχάλης Τζουβάρας είναι τέως Νομικός Σύμβουλος του Κράτους στα Υπουργεία Παιδείας και Θρησκευμάτων, Υγείας, Δικαιοσύνης και Οργανισμού e-ΕΦΚΑ και τέως διευθυντής του Δικαστικού Γραφείου Ιωαννίνων .